جامعه و جامعه شناسی

بررسی کتاب «مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران

اینان — Sat, 14 May 2011 11:31:17 GMT

نوشته ی زیر شرحی است مختصر از وضعیت ایران در دوران صفویه – قاجاریه و همچنین مشروطیت

زمانیکه با خود می اندیشیم که چرا غرب پیش رفت و شرق عقب ماند علت را ناشی از مداخله ی غرب در امور کشورمان می دا نیم . لذا اساس نظریه ی وابستگی که حول دو محور مرکز وپیرامون است تا حدودی چنین می پندارد که عامل عقب ماندگی پیرامون ناشی از استثمار و استعمار مرکز است. غافل از اینکه به عوامل و ریشه های درونی عقب ماندگی خود چنداد توجهی داشته باشیم.

از طرفی می توان وضعیت ایران را در رابطه با نظام جهانی و نتایج حاصل از آن را مورد بررسی قرار داد.

در ابتدا خلاصه ای از هریک از سلسله ها مطرح می کنیم..

سلسله طویل العمر صفوی ابتدا توسط شیخ صفی الدین اردبیلی در شهر اردبیل پایه گذاشته شد. هوادارنش از میان قبایل ترکمان ساکن فلات آناتولی بودند.در سلسله ی صفویه قزلباشها اهمیت فوق العاده ای داشتند.بخصوص در زمان شیخ جنید و فرزندش شیخ حیدر. او قبایل را به دو دسته ی قرا قویونلو ها وآاق قویونلوها تقسیم می کند حکومت همینطور دست به دست از شاه تهماسب به فرزندش شاه اسماعیل می رسد که سیاست خارجیش تدافعی بود.پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد تا از هجوم دو لت عثمانی دور باشد. بالاخره نوبت به شاه عباس قدرتمند رسید. او ابتدا اختلافات داخلی و خارجی را حل کردو میان قزلباشها وفارسها موازنه ایجاد کرد ،پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرد لذا از این طریق تماسها و ارتباطات سیاسی و بازر گانی با اروپا در زمان حکومت شاه عباس بیشتر شد و به راحتی با کشور های اروپایی رابطه ی بازر گانی و تجاری داشت. از طرفی مذهب شیعه را در ایران رسمی کرد در این زمان دولت صفوی را سه نهاد تشکیل می داد 1دستگاه دیوان مرکزی 2 حکومت ایالتها 3 ارتش

تراز خالص درآمد و هزینه سالانه مثبت و برابر 160هزار تومان بود که معادل 500 هزار پوند استرلینگ در سده ی هفدهم می شده است.

از مهمترین عواملی که در هریک از دوران به وضوح به چشم می خورد نقش مربوط به زنان در امر اقتصاد کشور است . زنان بی حجاب و بیشتر به تهیه ی غذا و بافندگی می پرداختند . در زمان شاه عباس سه بخش دهقانی – شهری و عشایری هم شکل گرفت.در بخش شهری می توان بیش از 30 کارگاه بزرگ تولیدی سلطنتی را نام برد. در زمان او سعی میشد تا دین و سیاست را از هم جدا نگه دارند . از طرفی بیدادگری حق مطلق پادشاهان بود. هر چند از سده ی 16تا 18کشمکش های درون گروهی و نفوذ حرمسرا ها بخصوص در چهار شاه اخر صفوی افزایش یافت این عوامل به عمراه سنگینی مالیات و بحران اقتصادی تورم و کسری تراز بازرگانی عوامل سقوط این دوران زا فراهم نمود.

همانطور که گفتیم ایران در زمان شاه عباس با کشور های اروپایی رابطه ی راحتی را برقرار کرد که از جمله ی آنها کمپانی هند شرقی و انگلیس بود از طرفی انگلیس از کرک بز کرمان جهت کلاه و دکمه استفاده می کرد. سرانجام در 17 دسته از کشورهای پر اهمیت با ایران تماس برقرار کردند مثل روسیه ،.هند بخصوص پس از خارج شدن پرتغال از خلیج فارس رابطه ی بازرگانی و تجاری خوبی را برقرار کرد. پس ایران در سده ی 17هیچ نوع وابستگی با غرب نداشت اما حضور ایران در عرصه ی اقتصاد جهانی شروعی برای انحطاط ایران بود.

اما ایل پر جمعیت قاجار توسط آقا محمد خان ایجاد گردید . در این زمان تحول ایران تحولی وابسته بود چون از خارج شکل می گرفت بخصوص جنگ های ناپلئونی موجب شد تا انگلیس و فرانسه بیش از پیش در امور ایران مداخله کنند در دهه 1850انگلیس بزرگترین طرف تجاری ایران بود و 50درصد بیشترصادرات و بیش از 50 درصد واردات ایران را در دست داد.

در سال 1251شاه امتیاز احداث راه اهن – زهکشی و ابیاری را در ازای گرفتن 40هزار پوند استرلینگ به رویتر واگذار کرده بود. همچنین امتیاز توتون و تنباکو را هم به یک شرکت انگلیسی سپرده بود .

روسیه هم بعد از سال 1229بر تفوق تجاری و سیاسی خود در ایران افزود بطوریکه در اواسط قرن 19واردات از صادرات پیشی گرفت و کسری تراز بازرگانی ایجاد شد . همه ی اینها نشانه های وابستگی ایران بود. ایران از اواخر عصر قاجار بوضوح در تعریف والرشتاین در حاشیه قرار می گیرد چون اجناس مرغوبی تولید نمی کرده است ایران گندم و جو تولید می کرد اما بعدها واردات ارد گندم پیشی می گیرد و حتی صادرات ابریشم هم کاهش پیدا کرد . اگر چه افرادی مثل پل باران و یا فرانک هستند که علت وابستگی را ناشی از طبقات حاکم کشور های توسعه نیافته در زمینه ی استفاده از مازاد موجود برای انباشت مولد در داخل این کشورها می دانند.اما با این وجود نظرات فرانک به گونه ای مکمل با وضعیت ایران بود او در نظریه اش1 )به وجود رابطه بین دو قطب می پرداخت 2 )به دوری و نزدیکی کشورهای اقماری به مرکزی مربوط می دانست )3 به اوضاع درونی دولت های مرکزی باز می گردد.

که تک تک این موارد را میتوان در ایران مشاهده کرد از اختلافات و کشمکش های گروه های مختلف برسر حکومت و ناتوانی حکمرانان و رابطه بین کشور با سایر کشورهای پیشرفته و میزان صادرات و واردات آنها. که کمیت واردات بیش از صادرات شده و بیشتر صادرات مواد اولیه بود و بالاخره بیشتر کشورها از جهت موقعیت استراتژیکی آن به این کشور جذب شده اند. و به خصوص شمال و جنوب را دو کشور قدرتمند روس و انگلیس که آنرا احاطه کردند، همه ی این عوامل زمینه وابستگی ایران را به غرب تا حدودی فراهم می کرد.

لذا درگیری فزاینده غرب در سال 1213 پیش زمینه ی کاهش دامنه ی عمل قاجاریه و نخستین مرحله ی وابستگی بود. کم کم نوبت به مشروطیت می رسد. زمانیکه ماجرای اعطای امتیاز توتون و تنباکو به انگلیس اتفاق افتاد سیدجما الدین اسدآبادی به مخالفت برخاست، بهبهانی هم احتمالا از شاه رشوه دریافت کرد و با اقدام میرزا حسن شیرازی به مخالفت برخاست تا انجا که پیش مردم قلیان کشید. در دوره مظفرالدین شاه هم اتفاقاتی افتاد تحصن در حرم عبدالعظیم با روی کار آمدن نوژ بلژیکی و ....

درخواست تحصن کنندگان هم مبنی بر کناره گیری عین الدوله و تشکیل مجلس شورای ملی بود و....

بعد از او که فرزندش محمدعلی شاه قرار گرفت انقلاب بیش از همه دستاورد پیشه وران و روشنفکران بود که با دربار، قدرت های خارجی و زمینداران مبارزه کردند. زنان هم در انقلاب نقش بسیار مهمی حتی در جنگ ها داشتند.

در این زمان هم شیخ فضل ا... نوری دم از مشروطه مشروعه میزد، او می گفت مشروطه را قبول ندارم مگر اینکه مورد توافق اسلام و شرع باشد. آخرین رشته نهادهایی هم که در ایران شکل گرفتند یکسری حزب های سیاسی بود. بطوریکه مجلس اول به تدریج به جناح های سلطنت طلب، میانه رو و ترقیخواه تقسیم شد.

تحولات ایدئولوژیک در انقلاب مشروطیت هم به دو شکل دینی و غیردینی نمود پیدا کرد.

سرانجام انقلاب مشروطیت به شکست انجامید چون بر اثر جابجایی سریع ائتلاف ها و فشار و مداخله ی خارجی در داخل کشور بی ثباتی حکمفرما شده بود. دودمان پهلوی کم کم در سال 1304 توسط رضا خان جایگزین قاجار شده بود. در این زمان صفحات شمالی ایران در دست روس ها و صفحات جنوبی در دست انگلیسی ها بود روسیه نفوذ بسیاری بر کابینه گذاشته بود و تجارت خود را با ایران افزایش داده بود و در نتیجه واردات بر صادرت پیشی گرفت با این حال جنبش ها و کو دتا هایی علیه حکومت شکل گرفت که از جمله ی آنها می توان به نهضت جنگل که توسط میرزا کوچک خان بود را نام برد.

در این زمان ایالات متحده ی آمریکا به تقویت روابط اقتصادی و سیاسی با ایران ادامه داد و

به دنبال کسب امتیازات نفت در صفحات شمالی ایران بود . در این زمان رضاخان تنها به فکر استقرار خود بود لذا به این خاطر بیشتر به تقویت ارتش پرداخت و چه بسا بودجه های هنگفتی را هم صرف آن نمود.اگرچه رضاخان سعی می کرد همواره حقوق ایران را از کشورهای بیگانه بگیرد اما با این حال خود دست نشانده ی آنها و وسیله ی نفوذ آنها و مداخله ی آنها در امور ایران بود که او نیز می توان گفت به گونه ای زمینه های وابستگی ایران را ایجاد کرد.

پس به گونه ای در عصر مشروطیت هم می توان از نظریه وابستگی صحبت کرد که در اثر اقدامات و کودتا ها اختلافات و بی کفایتی پادشاهان اساسا زمام ما در دست آنها قرار گرفت از طرفی کشورهای توسعه یافته ای مثل انگلیس معمولا سعی داشتند مواد اولیه ایران را از طریق به حکومت رساندن حاکمان در ایران از به کشور خود وارد کنند و از سویی به لحاظ موقعیت خوب استراتژیکی اغلب کشورها حتی در این دوره ایالت متحده هم افزوده شد.

مقاله ای در باب تغییرات اجتماعی

اینان — Thu, 21 Apr 2011 13:29:20 GMT

مقدمه

تغییر اجتماعی در زندگی انسانها موضوع جدیدی نیست چیزی که جدید است عمومیت یافتن تغییرات است و اینکه یک نسل دانش جدید ما در مورد دنیای طبیعی، همه دانش طبیعی گذشته را دربر می گیرد، واژگون می سازد و تکامل می بخشد. بسیاری از مشکلات ، از دگرگونی و رشد فهم ، مهارت و قدرت ما سرچشمه می گیرد، اینها تغییراتی هستند که می توانند انسان را از گذشته بیهوده رها سازند و در عین حال ما را در رنجی عمیق فروبرند و از اینجاست که انسان مجبور به نوعی برنامه ریزی در خصوص تغییرات اجتماعی است. تلاش های نوع انسان برای رفع مشکلات و بهبود وضعیت خویش و حذف موانع در محیط فیزیکی و اجتماعی خود نوعی از این تغییرات است. این تغییر اجتماعی یک مفهوم اغفال کننده است. از سویی قابل اجبار است و از سوی دیگر به علم و اراده افراد بستگی دارد، از یک سو آن را با اشتیاق می پذیریم و از سوی دیگر به شدت با آن مقابله می کنیم. از سویی پیرو نیاز برای تغییر، حرکات اجتماعی، فعالیت های سیاسی، خط مشی های بازرگانی ترتیب می دهیم و از سوی دیگر به سختی در می یابیم که آنها چطور تحمل می کنند. این تناقضات آشکار ممکن است قسمتی از افزایش توجه به تغییر را توجیه کند. فرهنگ ها چگونه گسترش می یابند؟ آیا می توان الگوها و راهبردهایی برای ایجاد تغییرات طراحی کرد؟ اینکه افراد و گروه ها چگونه آگاهانه تغییر ایجاد می کنند؟ این سوالات که ذهن محققان را در زمینه های متعدد پر کرده است همگی حول موضوع محوری تغییر در سیستم های پویا می گردند و در این میان سعی داریم بدانیم که تغییرات اجتماعی چرا و چگونه اتفاق می افتد؟

تعریف تغییرات اجتماعی:

تعاریف بسیار زیادی از تغییر اجتماعی صورت گرفته است که تعداد زیادی از آنها را می توان در کتاب های واگو(1373)، راجرز و شومیکو(1376)، ایزنشتات(1968) و روشه (1370) مشاهده کرد، ما در اینجا تعاریف واگو و گی روشه را توضیح می دهیم.

به زعم واگو(1373: 13) تغییر اجتماعی فرایندی است از جایگزینی کمی و کیفی پدیده های اجتماعی که ممکن است با برنامه و یا بی برنامه باشد و مشتمل بر چهار وجه است:

هویت تغییر: همان پدیده اجتماعی است که مورد تغییر قرار می گیرد مانند الگوهای کنش متقابل، ساختار اقتدار، ظرفیت تولید و نظام قشربندی.

سطح تغییر: نوع هدف تغییر را بر اساس روش تقسیم بندی مشخص می کند، یک نوع تقسیم بندی می تواند تقسیم سطوح به سطح فردی، گروهی، سازمانی، نهادی و جامعه باشد.

دوره زمانی: عبارت است از زمانهای مختلف فرایند تغییر، از شروع تا زمان پذیرفته شدن و پایداری تغییر.

جهت تغییر: مسیر و الگوی حرکت تغییر را مشخص می کند، تغییر ممکن است پیش رونده، یا واپس گرا باشد و یا بر اساس الگوهای متفاوت حرکت نظیر الگوهای خطی یا چرخشی انجام شود.

از نگاه گی روشه(1370: 26) تغییر اجتماعی عبارت است از تغییری قابل رویت در طول زمان بصورتیکه موقتی یا کم دوام نباشد، بر روی ساخت یا وظلیف سازمان اجتماعی یک جامعه اثر گذارد و جریان تاریخ آن را دگرگون کند. همچنین باید میان تغییر و تحول تفاوت گذارد تحول اجتماعی مجموعه ای از تغییرات در طی چندین نسل می باشد ولی تغییر اجتماعی تغییر در یک نسل یا یک دوره کوتاه مدت است و نیز در محیط جغرافیایی و اجتماعی محدود رخ می دهد. ادبیات تغییرات اجتماعی بتدریج میان تغییر و تحول تفاوت گذاشته است مراد از تغییرات تک خطی یا حتی الگوهای چرخشی تغییر همانی است که امروزه بدان تحول می گویند.(روشه، 1370)

عوامل تغییرات اجتماعی

استفان واگو(1373) مواردی چون جمعیت، تضاد اجتماعی، جبر اقتصادی، نوآوری ها و نظام قانونی را به عنوان عوامل موثر در ایجاد تغییر اجتماعی نام می برد، وی همچنین فشارهای ساختاری را یکی از عوامل تغییر اجتماعی می داند.

از نظر واگو فشار ساختاری عبارت است از اختلاف میان دو یا چند عنصر نظام اجتماعی که می توان برای آن دلایل زیر را ذکر کرد: عدم تعادل جمعیتی، بی هنجاری، طغیان به عنوان عکس العملی در برابر فشار، وجود کمبودهایی در جامعه ، ابهام در انتظارات و نقش ها، تعارض میان نقش ها، فاصله میان آرمان و واقعیت و عدم سازگاری با نظم اخلاقی، تضاد در ارزش ها و اضطراب در پایگاه ها.

محسنی (1372) نیز عوامل تغییرات اجتماعی را در دودسته عوامل ساختی یا مادی و عوامل فرهنگی خلاصه می کند. در دائره المعارف بریتانیا از عواملی چون محیط طبیعی، فرایندهای جمعیتی، نوآوری تکنولوژیکی، فرایندهای اقتصادی، افکار و عقاید ، جنبش اجتماعی و فرایندهای سیاسی به عنوان علت تغییر نام برده شده است.

نظریات تغییرات اجتماعی

با وجود آنکه مطالعه تغییر اجتماعی از ابتدای پیدایش جامعه شناسی مورد توجه جامعه شناسان بوده است، ولی هنوز نظریه عامی در این مورد وجود ندارد، منظور از تئوری عام نظریه ای است که ضمن تشریع ابعاد شش گانه تعریف تغییر اجتماعی قادر به تشریع موارد زیر باشد:

- عناصری که در تغییرات جتماعی تغییر می کند.

- علت ایجاد تغییر

- چگونگی انجام تغییر

- تفکیک عوامل دگرگونی داخل و خارج سیستم. (جوادی یگانه و عباسی،1370)

اگوست کنت برای اولین بار جامعه شناسی را به دو بخش عمده تقسیم می کند: 1 ) جامعه شناسی استاتیک 2) جامعه شناسی دینامیک. موضوع مورد مطالعه جامعه شناسی استاتیک نظم حاکم در جامعه است یعنی شیوه ای که بر اساس آن افراد یک جامعه در بین خود نوعی تفاهم بوجود می آورند که در حقیقت ضامن وجود و ادامه حیات وعملکرد آن جامعه است، برعکس موضوع جامعه شناسی دینامیک پیشرفت وتوسعه است، یعنی مطالعه تکامل جامعه از ورای تاریخ بشریت و در واقع بر اساس همین نظریه است که آگوست کنت قانون حالات سه گانه خود را ارائه داده است. تئوری کنت در قالب تئوری تکامل که از دیر باز توسط کنت، مورگان و اسپنسر مطرح شده است و در دوران معاصر افرادی مثل گرهارد و جین لنسکی آن را پی می گیرند جای گرفته، براین اساس که تمامی جوامع در تمامی جنبه های زندگی اجتماعی از مراحل خاص رشد و پیشرفت گذر می کنند و خصوصیت تمام این مراحل حرکت از ساده و ناقص به پیچیده و کامل است.

از میان دیگر جامعه شناسان می توان مارکس و انگلس را نیز صاحب نظریه جامعه شناسی تغییر دانست. آنها اعتقاد داشتند که ریشه تحولات جامعه کاپیتالیستی در تشدید مبارزه بین صاحب ابزار تولید و طبقه کارگر است که سبب از بین رفتن طبقه کاپیتالیستی و به وجود آمدن جامعه کمونیستی می شود.کسانی که به مارکس علاقه داشتند معمولا محققانی بودند که علاقمند به تجزیه تحلیل تغییر اجتماعی بوده اند. ریشه این همه توجه به جامعه شناسی مارکس در واقع باید در علاقمندی و کوشش جدید در زمینه مطالعات جامعه شناسی از دید تاریخی جست و جو کرد. ولی در همین زمان جامعه شناسی مارکس در عده زیادی از جامعه شناسان تمایل جدیدی را در جهت مطالعه مشکلات و مسائل تئوریک و تجربی که مربوط به تحولات اجتماعی جامعه میشوند چون مبارزه طبقاتی، جنبش های انقلابی، تغییرات ساخت جامعه و... بوجود آورد.

عده ای معتقدند که کارکردگراها به تغییرات اجتماعی چندان توجهی ندارند اما نبایستی تصور کرد که فونکسیونالیزم از هر نوع مطالعه ای درباره ی تغییر اجتماعی دست کشیده است زیرا در همین دوره محققان بی شماری تحلیل های بسیار جالبی یا در ارتباط با بعضی عوامل یا درباره ی چگونگی تغییر اجتماعی به عمل آورده اند حتی کینگزلی دیویس در این زمینه تایید می نماید که در برخی از عالی ترین تحلیل های تغییر اجتماعی از آثار محققانی است که به عنوان فونکسیونالیزم شهرت یافته اند: مثلا کروبر درباره تغییرات ناشی از رشد اختراعات، تکنیک ها. آگاهی ها در رابطه با نوآوری در جوامع باستانی و پیشرفته و مرتون به تحلیل نقش عوامل مختلف اجتماعی – فرهنگی در تحول آگاهی های علمی و تکنولوژیک پرداخته است.(مور، 1381)

دورکیم نیز از جامعه شناسانی است که بیش از کسان دیگر عامل جمعیت را در دگرگونی اجتماعی مورد تجزیه تحلیل قرار داده است. افزایش زیاد جمعیت به نوعی تقسیم کار منجر شد و به دلیل تقسیم کار است که جامعه سنتی مبتنی بر انسجام مکانیکی به جامعه صنعتی مبتنی بر همبستگی ارگانیکی تبدیل گردید. از طرفی تراکم جمعیت سبب بوجود آمدن تراکم اخلاقی گردیده و به اینصورت که انسانها با نزدیک شدن به یکدیگر روابطشان تنوع یافته و تشدید می گردد. از طرفی افزایش جمعیت سبب بوجود آمدن تمدن می شود به اینصورت که هرچه کنش متقابل آنها بیشتر باشد و هر چه این کنش ها سریعتر و قوی تر عمل نماید زندگی اجتماعی پر هیجانتر و پیچیده تر خواهد بود. تراکم اخلاقی به عنوان موتور یا نیروی محرکه توسعه جوامع و منشا تمدن در واقع حاصل تشدید، تعدد کنش های متقابل و در نتیجه تاثیر متقابل افراد به یکدیگر است، بنابراین رشد و تراکم جمعیتی در چنین زمانی باعث پیشرفت تقسیم کار و تراکم اخلاقی می گردد. (روشه،1370)

هربرت اسپنسر افزایش جمعیت را تنها یک عامل کمکی در گسترش تقسیم کار محسوب نموده است، در حالیکه هانری ژان علاوه بر عوامل جمعیتی به عوامل اقتصادی و پیشرفت تکنولوژی ها و عوامل فرهنگی هم توجه داشت. ژرژ بالاندیه هم معتقد بر این بود که بر عوامل جمعیتی بایستی جنبه های اقتصادی نیز افزود او نیز به سه عامل جمعیت، اقتصاد و فرهنگ توجه داشت.

وبر اثرات بنیادی تاریخ و عامل تغییر جوامع می دانست مبنی بر اینکه وی می خواست نشان دهد که مذهب بر خلاف آنچه که مارکس آنرا عکس العمل ایدئولوژیکی ناشی از ساخت اقتصادی تلقی می کند در واقع می تواند به عنوان عاملی پویا در تغییر اقتصادی محسوب گردد. با توجه به اهمیتی که وبر به عامل مذهب در تغییرات می دهد در اینجا سه مسئله اساسی را می توان مورد بحث قرار داد: 1) کنش متقابل بین عوامل مختلف و خصوصا بین عوامل فرهنگی و عوامل زیر بنایی در توجیه تغییرات اجتماعی و اقتصادی. 2) تداوم تاثیر عامل مذهب در تاریخ غرب.3) موازنه ای که ممکن است بین عوامل مختلف تغییر برقرار نمود. (مور، 1381)

داروندورف می گوید اقتدار هم مانند ثروت بطور نامساوی توزیع گردیده است و تضاد عاملی اساسی و بنیانی پویا است که در ذات و طبیعت هر سازمان اجتماعی وجوددارد و پیوسته موجب پیدایی دگرگونی، تحول و گاهی انقلاب می گردد در حالیکه مارکس تنها انقلابات را عامل تغییر جوامع می دانست و وسعت دگرگونی ها را منتج از شدت تضادها می دانست.

پارتو ازصاحبنظران تئوری های دورانی است که نخبگان را عامل تغییر و دگرگونی جامعه می دانست، او از جامعه تصویری در ذهن داشت که می توان آن را نخبه پرور غیراریستوکراتیک نامید و بنابراین در مفهومی که او از گردش نخبگان ارائه می داد قدرت ارثی نخبگان را مورد تردید قرار می داد. پارتو عقیده داشت که قدرت و حاکمیت ، اقتدار فقط به اشخاصی که از لحاظ کیفی و هم از لحاظ عینی برتر هستند تعلق می گیرد و گردش نخبگان به نظر وی واقعیتی عینی است به شرطی که بوسیله آن یک جامعه بطور طبیعی به موجودیت خود ادامه داده و پیشرفت می نماید پس پاره تو تغییر نخبگان را عامل دگرگونی و تغییر جامعه می داند.

در حالیه موسکا می گوید نخبگان کسانی هستند که قدرت را در جامعه بر عهده دارند این اقلیت با یک طبقه اجتماعی واقعی یا یک طبقه حاکم قابل مقایسه است زیرا آنچه که به این اقلیت قدرت می بخشد و به آن امکان رسیدن به قدرت را می دهد سازمان و ساخت آن است.

اما میلز بدون آنکه همانند موسکا به مفهوم طبقه توجه نماید از گروه نخبگانی صحبت به میان می آورد که برای تشکیل یک واحد قدرت مسلط بر جامعه بهم می پیوندند و روابطی که این برگزیدگان را بیکدیگر پیوند می دهد اساس و مبنای متفاوتی دارد از قبیل اینکه این روابط ممکن است بر اساس منافع مشترکی بین بعضی از گروه های بزرگ یا بین موسسات بزرگ باشد. در حقیقت پارتو، موسکا و میلز به کنشگران سبب ساز تغییر توجه داشته اند .

اما تورن به جنبش های اجتماعی توجه دارد که این جنبش ها برای رسیدن به یک هدف خاصی و برای توسط افراد خاصی ایجاد شده اند وسخنگوی یک سری افراد خاص می باشند (گی روشه،1370.)

گاهی اوقات ارزش ها و انگیزه هایی که در وجود افراد صورت می گیرد زمینه ساز تغییرات و تحولاتی می شود. ارزش به مثابه آرمان ، هدف یا حقیقت از بعضی جهات جدا از شخص است زیرا به عنوان یک محرک می تواند و یا باید بر انگیزه های افراد موثر واقع شود مثلا مک کله لند نیاز به موفقیت را عاملی برای تغییر جامعه می داند و عواملی که سبب ساز نیاز به موفقیت می شود را در آموزش در خانواده، طبقه اجتماعی والدین، تحرک اجتماعی، ایدئولوژی و نیاز به موفقیت، محرومیت و انگیزه ی نیاز به موفقیت می داند از طرفی او معتقد است نیاز به عضویت یا پیوستگی و نیاز به قدرت عوامل دگرگون کننده ی جامعه است بطوریکه نیاز به پیوستگی با گرایش به ایجاد استقرار و حفظ و نگهداری روابط موثر با دیگر فراد مشخص می گردد در رابطه با نیاز به موفقیت آن را خواست یا گرایش به کنترل وسایلی می داند که دیگران را تحت نفوذ قرار می دهد(مور،1381).

تمامی آنچه را که مطرح کردیم نگاه نظریه پردازان در خصوص تغییرات اجتماعی بود که شامل شرایط ، عاملان و کارگزاران کنش بود.

در پایان بحث به الگوهای تغییر اشاره ای می نماییم:

الگوهای اصلی تغییرات اجتماعی عبارتند از تکامل، اشاعه، فرهنگ پذیری، شهری شدن و صنعتی شدن.

تکامل

نظریه پردازان کلاسیک این اعتقاد را داشتند که جوامع در سیر تکاملی خود از مرحله ای به مرحله دیگر گذر می کنند و مرحله تاریخی در قیاس با مرحله ماقبل خود مرحله ای کاملتر و پیشرفته تر ارزیابی می گردید. انسان شناسان معاصر در احیا نظریه تکامل بر فرهنگ و تکنولوژی تاکید دارند تا نشان دهند چگونه تغییرات تکاملی در جامعه اتفاق می افتد . آنها سعی دارند تا منبع اصلی تغییر جوامع را به نحوه معیشت آنها تبیین کنند و ربط دهند.(واگو:115)

به نظر ویلبرت مور علاقه به تکامل اجتماعی به دو شکل عمده تجلی پیدا کرده است: شکل اول را می توان در کار استوارد دید که تلاش می کند تنوع تکاملی اجتماعی را به کمک مقوله تکامل چند خطی درک کند و شکل دوم را در کار کسانی مانند وایت، سالینز، باید دید که معنقدند نظریه تکامل اجتماعی را باید در سطح بسیار عام دید. لیکن نباید بر این نکته اصرار داشت که تمام تفاوت های ساختاری و فرایندهای پویا در این نظریه گنجانده شود یا از آن مشتق شود(مور،1381: 164).

اشاعه

تحلیل تغییر اجتماعی در قالب الگوی اشاعه تلاش می کند که نگاه خطی دیدگاه تطورگرایانه به تاریخ را رد نماید و بر مطالعه پدیده های فرهنگی در قالب و کانون های جغرافیایی خاص مترکز گردد. در این الگو تغییرات اجتماعی و فرهنگی اقتباس و امانت گرفتن عناصر فرهنگی از یک نقطه جغرافیایی و بسط و گسترش آن در نقطه دیگر مورد تحلیل قرار می گیرند انسان شناسان معتقدند که اشاعه در جوامع پیچیده امروزی نیز وجود دارد بسیاری از عناصر فرهنگی که توسط گروه های متخصص ایجاد شده بوسیله گروه های دیگر اخذ شده است(واگو،1989: 116)

فرهنگ پذیری

دلالت بر اخذ ویژگی های مادی و غیر مادی از جامعه و فرهنگ دیگر دارد به عبارت دیگر فرهنگ پذیری به آن دگرگونی فرهنگی اطلاق می شود که بر اثر تماس های گسترده و مستقیم میان دو یا چند گروهی رخ می دهد که بیش از این تماس، گروه های مستقلی بودند(بیتس و پلاک،1375: 722)

شهری شدن:

شهری شدن فرایندی است که بواسطه آن نسبت جمعیت شهرنشین همراه با بسط و گسترش شبکه های ارتباطی فعالیت های اقتصادی، سازمان های سیاسی و اداری در مناطق شهری افزایش می یابد شهری شدن فرایندی تاریخی است که قدمت طولانی دارد و همراه است با تغییراتی در مقیاس های خرد، میانی و کلان، تغییرات و پیامدهایی که نه تنها در تمامی طول فرایند شهری شدن از شکل و ماهیت همگون و یکسانی برخوردار نیستند بلکه این تغییرات و پیامدها در مناطق مختلف نیز تفاوت محسوس را از خود نشان داده اند. به نظر کومار شهر نشینی نمی تواند صرفا با آمار رشد شهری شناخته شود(کومار، 1381)

صنعتی شدن و خانواده:

فرایند صنعتی شدن تغییرات عمده ای را در نهاد خانواده به لحاظ ساختاری ، کارکردی و روابط درونی خانواده و نیز چگونگی شکل گیری این نهاد به وجود آورده است. از حیث ساختاری صنعتی شدن خانواده گسترده را به خانواده هسته ای تبدیل نمود. خانواده در دنیای غیر صنعتی یک موسسه و بنگاه جمعی است همه اعضایش خود را جزئی از آن مجموعه می دانند و نتیجه همکاری مشترکشان را در ذخیره مشترک می ریزند، خدمتکاران و اعضا دیگر غیر خانواده مانند شاگردان به عنوان اعضا خانواده پذیرفته می شوند و اینگونه با آنها رفتار میشود هیچگونه روابط شخصی الزامی به جز آنها که خانواده تشخیص می دهد وجود ندارد، خانواده و اعضا مدل کوچکی از جامعه اند کار ویژه اقتصادی خانواده را بر هم می زند و آن را به واحد مصرف و اجتماعی شدن تقلیل می دهد تولید از خانوده به کارخانه منتقل می شود.

طبقه بندی تغییرات اجتماعی:

یک وجه دسته بندی انواع تغییر می تواند دوره زمانی تغییر باشد. مطابق تعریف دوره زمانی تغییر مدت زمانی است که تغییر بعد از پذیرفته شدن و بدون از دست دادن کارکرد خود باقی می ماند. تغییرات اجتماعی بلندمدت بیشتر از منظر تاریخی نگریسته می شوند و می توانند عواملی مثل بیابان نشینی، عصر کارگران ماهر و .... را در گیرد.

اما تغییرات اجتماعی زود گذر تغییراتی هستند که دوره زمانی آنها عموما زیر 50 سال است و می تواند یکی از انواع زیر باشد

هوس های اجتماعی: هوس های اجتماعی ارزش هایی هستند که فقط برای جلب توجه دیگران بر زندگی اشخاص حاکم می شوند و هر چه بر دامنه حکومتشان گسترش یابد نقش آنها نیز کاهش می یابد و پس از طی دوره ی زمانی خود دلیل وجودی خویش را از دست می دهد. هوس اجتماعی راهی است برای بدست آوردن هویت اجتماعی. هوس اجتماعی درزمان بحران های اجتماعی گسترش می یابد و به عنوان شاخصی برای اندازه گیری بحران های اجتماعی بکار می رود.

مد: در جوامعی که فاصله میان طبقات آنهازیاد است، طبقات بالای جامعه سعی دارد با علامت های خاص خود نسبت به طبقات پایین تشخص یابد. طبیعی است که افرادی که در طبقات پایین ترند سعی می کنند با شناخت این علائم خودرا با آن سازگار ساخته و پایگاه خود را بالاتر نشان دهند. این فرایند طبقه به طبقه ادامه می یابد تا این علامت ها در کل جامعه گسترش یابد در این هنگام طبقات بالای جامعه در می یابند که باید در جست و جوی علائم و مد تازه ای برای خود باشند، در اینجاست که آنها دست به انتخاب جدیدی می زنند و مد تازه ای را می آفرینند

سبک زندگی: ماکس وبر می گوید که سبک زندگی افراد نشان دهنده ی منزلت اجتماعی آنهاست سبک زندگی در واقع مجموعه علایق اصلی زندگی یک فرد است که ممکن است عناصر مختلف آن دوره های زمانی متفاوتی داشته باشد.

آیین های جمعی و جنبش های اجتماعی: جنبش های اجتماعی یکرفتار یا حرکت اجتماعی نسبتا بادوام برای ترویج و یا ایجاد مقاومت در مقابل تغییر است این جنبش ها می توانند انقلابی، واپس گرا، اصلاحی باشند و دوره زمانی جنبش اجتماعی شامل سه مرحله است پیدایش، پذیرش، کاهش(جوادی یگانه و عباسی،1380).

منابع:

مور ویلبرت(1381)، تغییراجتماعی، ترجمه پرویز صالحی، تهران: انتشارات سمت

وبر ماکس،(1370)، شهر در گذر زمان، ترجمه شیوا کاویانی، تهران: شرکت سهامی انتشار

کومار کریشان(1381)، مدرنیزاسیون و صنعتی شدن، ترجمه منصور انصاری، در کتاب جامعه سنتی و جامعه مدرن ویراسته مالکوم واترز، تهران

واگو استفان،(1372) درآمدی بر تئوری ها و مدل های تغییرات اجتماعی، ترجمه احمد غروری زاد، تهران: موسسه انتشارات جهاد دانشگاهی

روشه گی، تغییرات اجتماعی، منصور وثوقی، تهران: نشر نی

جوادی یگانه محمد رضا و مهدی عباسی لاخانی، تغییرات اجتماعی برنامه ریزی شده، اداره کل تحقیق و توسعه صدا، مرداد1380

زبان و رهایی از دیدگاه هابرماس

اینان — Sat, 16 Apr 2011 23:26:47 GMT

«زبان و رهایی»

یورگن هابر ماس فیلسوف اجتماعی و سیاسی و آلمانی یکی از چهره های برجسته تفکر در قرن حاضر محسوب می شود. وی یکی از افراد مکتب فرانکفورت بوده است، اما بسیاری از اندیشه های این فیلسوف که در انتقاد از متفکران نسل اول مکتب فرانکفورت مطرح شداو را ازپیروی صرف مکتب فرانکفورتی باز می دارد. فرانکفورتی ها معتقد بودند که عقل دوران روشنگری قرن 18 به ابزار استیلا و به عقل ابزاری مبدل شده است. هابر ماس در رابطه با اندیشه های مکتب فرانکفورت مفهوم شی گشتگی سراسری در جامعه مدرن را مورد انتقاد قرار داد و در جستجوی مجرای رهایی از این وضعیت برآمده است. وی با نقد فرایند عقلانیت ابزاری مفهوم عقلانیت ارتباطی را عرضه می دارد که اساسا فرایندی رهایی بخش است.(جلائی پور و محمدی،1387)

هابر ماس از 3 نوع تحقیق علمی صحبت می کند که هر شکل آن منطبق با علاقه و منفعتی عام و مشخص است. علوم تجربی با علاقه شناختی و تکنیکی و علوم تاریخی- هرمنوتیکی با علاقه ای عملی و علوم انتقادی با علاقه رهایی بخشی مشخص می شود. همچنین هر یک از این علائق سه گانه واسط یا رسانه خاص خود را دارا هستند(کار، زبان، قدرت). به نظر هابر ماس در دوران پیشین کار و زبان به شدت با یکدیگر آمیخته بودند، علاقه به کنترل تکنیکی که بصورت خاص در کار متبلور می شود نیازمند بهبود روابط و پیوستگی ها بود به این ترتیب انسان قادر بود که با وجود فقدان تجهیزات ارگانیک خود در دفاع از خود در برابر طبیعت فائق آید. اجتماع علاوه بر نوعی از سیستم نوعی علاقه شناختی ای که حامل رهایی بود را نیز مطرح می کرد، این علاقه به خود مختاری و مسئولیت پذیری در هر ساختار زبانی ای مطرح می شود که روش واقعیت بخشی به علاقه رهایی بخشی است.)هابر ماس،1384)

برای هابر ماس کنش و ارتباط و مفاهمه ای که حاصل از کنش است بسیار مهم است، او سعی دارد که عقلانیت ارتباطی را در جامعه نو و یا در جامعه سرمایه داری جایگزین عقلانیت ابزاری کند. جامعه سرمایه داری جامعه ای است مولد و افراد آن تنها به فکر کار و منفعت خود هستند آنها در حقیقت عقل را ابزاری برای رسیدن به هدف خود برمی گزینند. آری در چنین جامعه ای است که هیچ احساس و عاطفه ای وجود ندارد همه ی ارتباطات بر مبنای کالایی شدن هستند، این جامعه مصداق این جمله است: هر آنچه سخت و استوار است دود می شود و به هوا می رود، پس با شیوع سرمایه داری است که همه ارتباطات مستحکم فرو می کاهد و قدرت پاره ای بر پاره ای دیگر چیره می شود و نهایت اینکه امکان شکل گیری دموکراسی واقعی مخدوش است. بنابراین تنها راه برون رفت از این بحران ایجاد عقلانیت ارتباطی است. این عقلانیت ارتباطی امری به نام حوزه ی عمومی را می طلبد، حوزه ی عمومی عرصه ای است که در آن افراد به منظور شرکت در مباحث باز و علنی گرد هم می آیند این حوزه به معنی دقیق کلمه عرصه ای است که هیچ حدو حدودی بر فعالیت آن وضع نشده باشد ، حوزه عمومی حوزه عقلانی و حقیقت یاب و حقیقت ساز جامعه است، این حوزه عرصه فکر، گفت و گو، استدلال و زبان است و زبان امکان انتقاد و تفسیر اعمال و گفته های دیگران را فراهم می سازد ، این حوزه عمومی در حقیقت مابین دولت و حوزه ی خصوصی قرار گرفته است و هر چه گسترش یابد زمینه عقلانی شدن دولت و سیاست بیشتر گسترش می یابد. پس به این ترتیب در حقیقت کنش ارتباطی در قالب حوزه عمومی نقش می بندد و این کنش در ذات خود رهایی بخش است چراکه با خود کنش متعالی را فراهم می سازد، پس می توان گفت که رهایی از نظر هابر ماس یعنی اینکه بتوان دیدی انتقادی داشت و زمانی که بتوان از نوعی زبان انتقادی در ارتباطات خود استفاده کنیم در حقیقت به رهایی دست یافته ایم. وقتی در جامعه امکان کنش ارتباطی موجود باشد یعنی شرایط گفت و شنود مطلوب فراهم باشد، انسانها آزادانه بتوانند افکار خود را به یکدیگر منتقل کنند و یکدیگر را به راحتی نقد کنند به جامعه ی دلخواه خود دست می یابند هر چند هیچ جامعه ای بطور کامل نمی تواند چنین شرایطی را فراهم کند اما این شرایط مطلوب گفت و شنود بگونه ای به انسان حالتی از رهایی بخشی می دهد. بنابراین کنش ارتباطی عاملی است برای رهایی بخشی از آنجایی که از دیدگاه نقادانه پیروی می کند و حالتی رهایی بخشی دارد و دغدغه ان تنها صحت و اعتبار مدعیات است. زبان در حقیقت در اینجا نقش ابزاری رابازی می کند که انسانها برای نقد یکدیگر و برای ارتباط با یکدیگر فراهم می سازند ما از طریق زبان می توانیم خواست و علایق خود را در جمع مطرح کنیم و با یکدیگر بر سر آن به چانه زنی و گفتگو بپردازیم آنگاه به عنوان یک جامعه بر سر اهدافی که می باید مد نظر قرار دهیم به اشتراک برسیم. در جامعه آرمانی که هابر ماس از آن سخن می گوید همه معیارها و اهدافی که شکل گرفته است بر مبنای گفتگو معنا یافته است و حول آنها بحث گسترده در حوزه های مختلف صورت گرفته است. بنابراین صرف تفکیکی که در حوزه علائق شناختی میان ابزار واسط قائل شده اند مبنی براینکه هر یک از علائق رسانه خاص خود را می طلبند باید بگوییم که همانطور که در گذشته کار با زبان ترکیب می گردید و علاقه به کنترل تکنیکی نیازمند بهبود روابط و پیوستگی ها بود در اینجا هم نوعی تر کیب میان زبان و قدرت وجود دارد این زبان امری است برای سخن راندن و ارتباط انسانها و می تواند زبانی انتقاد امیز باشد و به عنوان عاملی برای رهایی بخشی باشد.اما چنین ارتباطی بطور کامل در هیچ جامعه ای تحقق نیافته است. درست است که تا حدودی کنش ارتباطی در هر جامعه ای وجود دارد ولی آن خاصیت اصلی خود که انتقاد باشد را ندارد همیشه بگونه ای قدرت موجود در جامعه مانع چنین امری می شود اموری مثل تعطیلی بعضی روزنامه ها، عدم انتشار پاره ای از کتاب ها نشان از این امر است انسانها در حقیقت زبان انتقادی نمی توانند بکار برند و آنها همواره در جستجوی نوعی از آزادی هستند تا بتوانند خواست ها و انتقادات و عقاید خود را صراحتا بگویند. بنابراین بخاطر همین است که کنش ارتباطی بحث شده ی هابر ماس باعنوان پروزه ی نا تمامش معرفی شده است و جامعه ای که در آن کنش ارتباطی به تمام معنا صورت گیرد را یو توپیای او دانسته اند. منابع: حمیدرضا و جمال، جلائی پور و محمدی، نظریه های متاخر جامعه شناسی، تهران، نشر نی، 1387 هابرماس، یورگن، ، نظریه کنش ارتباطی، کمال پولادی ، تهران: موسسه انتشاراتی روزنامه ایران، 1384 www.bashgah.net تاریخ مراجعه به سایت:26/1/89 sociologyofiran.com تاریخ مراجعه به سایت:26/1/89 www.hccmr.com تاریخ مراجعه به سایت:26/1/89 www.mardomsalari.com تاریخ مراجعه به سایت:26/1/89 www.vista.ir تاریخ مراجعه به سایت:26/1/89

ملاک های صدق و کذب و چیستی نظریه حقیقت

اینان — Wed, 13 Apr 2011 22:35:58 GMT

صدق‌ و کذب‌ در زمرة‌ مهمترین‌ مباحث‌ معرفت‌شناسی‌ به‌ شمار آمده‌ است‌ و از دیرباز محل‌ توجه‌ بوده‌ است. این‌ بحث‌ در ابتدا بیشتر درباره‌ تعیین‌ معیار صدق‌ و کذب‌ بود اما کم‌کم‌ اندیشمندان‌ با نگاهی‌ دوباره‌ به‌ تأمل‌ دربارة‌ چیستی‌ صدق‌ و کذب‌ پرداختند. صدق‌(truth) و کذب‌(falseness) در کاربردهای‌ منطقی‌ و فلسفی‌ از اوصاف‌ گزاره‌ها statement))، قضایاproposition) )، باورهاbelief) )، گمانها(conjecture) و آرأ(opinion) به‌شمار می‌روند و ما در گفتارهای‌ معمولی‌ و نیز در گفتمان‌های‌ علمی‌ و فنی‌ پیوسته‌ پاره‌ای‌ از باورها و گزاره‌ها را صادق‌(true) می‌خوانیم‌ و پاره‌ای‌ دیگر را کاذب‌.(false) اما صدق‌ چیست؟ هنگامی‌ که‌ باور یا گزاره‌ای‌ را صادق‌ دانستیم‌ درواقع‌ چه‌ ویژگی‌ و خصلتی‌ را به‌ آنها نسبت‌ می‌دهیم؟ پیش‌ از هرگونه‌ پاسخگویی‌ نخست‌ باید دو نوع‌ پرسش‌ درباره‌ صدق‌ را از یکدیگر جدا سازیم. ما گاهی‌ می‌پرسیم‌ صدق‌ چیست‌ و منظورمان‌ این‌ است‌ که‌ ماهیت‌ آن‌ را شناسایی‌ کنیم. گاهی‌ هم‌ می‌پرسیم‌ چه‌ چیزی‌ صادق‌ است؟ و مرادمان‌ این‌ است‌ که‌ کدامین‌ باورها یا قضایا و گزاره‌ها صادقند. فیلسوفان‌ با پرسش‌ نخست‌ و دانشمندان‌ با پرسش‌ دوم‌ سروکار دارند. دانشمندان، در پی‌ آنند که‌ قضایای‌ صادق‌ را در حوزه‌ تخصصی‌ خویش‌ کشف‌ کنند. اما فیلسوفان‌ برآنند تا ماهیت‌ صدق‌ را بیابند و منظور از انتساب‌ ویژگی‌ صدق‌ به‌ باورها و قضایا را روشن‌ سازند.

معمولاً‌ گمان‌ می‌رود صدق، هدف‌ درخور و نتیجه‌ طبیعی‌ پژوهش‌های‌ علمی‌ است‌ و باورهای‌ صادق، باورهایی‌ سودمندند، و معنای‌ یک‌ جمله‌ از شرایطی‌ که‌ موجب‌ صدق‌ آن‌ جمله‌ می‌شود، به‌ دست‌ می‌آید، و با استدلال‌های‌ معتبر می‌توان‌ از صدق‌ چیزی‌ دفاع‌ کرد. اینها مدعیاتی‌ معرفت‌شناختی، اخلاقی، معناشناختی‌ و منطقی‌ درباره‌ صدق‌ است‌ و چنانچه‌ بخواهیم‌ چنین‌ مدعیاتی‌ را به‌خوبی‌ فهم‌ یا ارزیابی‌ یا پالایش‌ کنیم، باید نخست‌ تبیینی‌ از ماهیت‌ صدق‌ عرضه‌ کنیم‌ و برای‌ چنین‌ تبیینی‌ نیز به‌ نظریه‌ نیاز داریم(فتحعلی زاده، فصلنامه ی ذهن شماره 5)

رشر معتقد است که هر تعریفی از صدق یک ملاک خطاناپذیر در مورد صدق ارائه می دهد. یافتن این ملاک ها بهتر از کشف خود واقعیت هاست. پس بنابراین هر یک از نظریه ها در حقیقت ملاکی برای صادق یا کاذب بودن را ارائه می دهد. بطوریکه فیلسوفان بیشتر علاقمند به ماهیت صدق هستند و اینکه اصلا صدق چیست و ملاک های صدق و کذب بیشتر مورد علاقه ی دانشمندان است و اینکه بر چه اساسی امری را صادق و بر چه اساسی امری را کاذب باید پنداشت و این ملاک ها در حقیقت در قالب تعریف صدق جای گرفته اند و از آنجاکه نظریه ها و تئوری های مختلفی در باب صدق مطرح شده بنابراین ملاک های صدق و کذب نیز کاملا متنوع است و حالتی نسبی دارند.بنابراین نمی توانیم از نظریه ای خاص با عنوان نظریه حقیقی و یا صادق صحبت کنیم چون علم ماهیتش این است که مطلق و کامل نیست و مدام در حال تکامل است پس با توجه به این خصوصیات نمی توانیم تنها از یک نظریه با عنوان نظریه حقیقی صحبت کنیم لذا انواع تئوری های صدق را مطرح می نماییم (رسولی شربیانی،1388)

‌ تئوریهای‌ صدق‌

تئوریهای‌ صدق‌ همانند هر بحث‌ دیگری‌ به‌ مبادی‌ و پیش‌فرضها و اکسیوم‌های‌ معینی‌ وابستگی‌ دارند، به‌ همین‌ دلیل‌ در این‌ نوشتار قبل‌ از بیان‌ رویکردهای‌ مختلف‌ اندیشمندان‌ اسلامی‌ و غربی‌ در باب‌ ماهیت‌ صدق‌ به‌ بیان‌ آن‌ مقدمات‌ می‌پردازیم:

1. مسئلة‌ صدق‌ و کذب‌ و حقیقت‌ و خطا، ناظر به‌ ادراک‌ حصولی‌ است‌ و اندیشه‌های‌ حضوری‌ تخصصاً‌ از محل‌ بحث‌ صدق‌ خارجند زیرا در علوم‌ حصولی، وساطت‌ مفهومی‌ میان‌ عالم‌ و معلوم‌ خارجی‌ تحقق‌ دارد و به‌ همین‌ دلیل‌ صدق‌ و کذب‌ و مطابقت‌ و عدم‌ مطابقت‌ اندیشه‌ با واقع‌ معنا پیدا می‌کند، ولی‌ در علم‌ حضوری، عالم‌ مستقیماً‌ با معلوم‌ خارجی‌ تماس‌ پیدا می‌کند و خطا در آن‌ راه‌ ندارد.

2. صدق‌ و کذب‌ در وادی‌ تصورات‌ و مفاهیم‌ مفرده‌ که‌ خالی‌ از نسبت‌ و محمول‌ و حکمند جریان‌ ندارد زیرا مفاهیم‌ و صور ذهنی‌ مفرده‌ از محکی‌ خودشان‌ حکایت‌ دارند، اما از تحقق‌ و عدم‌ تحقق‌ محکی‌ حکایتی‌ ندارند، به‌ همین‌ دلیل‌ مفاهیم‌ همیشه‌ با محکی‌ بالذات‌ خود تطابق‌ دارند و خطا در آن‌ راه‌ ندارد.

به‌ تعبیر دکارت‌ صورت‌ علمی‌ اگر در حد ذات‌ خود و بدون‌ ربط‌ و نسبت‌ آن‌ به‌ امر دیگر ملاحظه‌ شود نمی‌تواند خطا باشد.

3. صدق‌ و حقیقت‌ در فلسفه، معرفت‌شناسی‌ و منطق‌ در معانی‌ مختلف‌ به‌کار رفته‌اند. فارابی‌ حق‌ را به‌معنای‌ مطابقت‌ گفتار با واقع، موجود محقق‌ بالفعل‌ و موجود غیرباطل‌ گرفته‌ است.

ابن‌سینا نیز در الهیات‌ شفا به‌ این‌ سه‌ معنا اشاره‌ می‌کند. مرحوم‌ شیخ‌ محمدتقی‌ آملی‌ در شرح‌ منظومه‌ به‌ تفاوت‌ صدق‌ و حق‌ پرداخته‌ و خبر مطابِق‌ را صادق‌ و مطابَق‌ را حق‌ خوانده‌ است. پاره‌ای‌ از فیلسوفان‌ غربی‌ نیز میان‌ حق‌ و صدق‌ تفاوت‌ قائلند، حقیقت‌ را وصف‌ چیز حقیقی‌ و صدق‌ را وصف‌ گویندة‌ حق‌ دانسته‌اندو اما صدق‌ و حقیقت‌ در مبحث‌ ارزش‌ شناخت‌ به‌معنای‌ واحدی‌ به‌کار می‌روند.

4. صدق‌ در علوم‌ ادبی‌ به‌ دو معنا به‌کار رفته‌ است: 1.مطابقت‌ خبر با اعتقاد مخبِر 2. مطابقت‌ خبر با واقع؛ یعنی‌ صدق‌ اخلاقی‌ و صدق‌ منطقی‌ یا صدق‌ مخبری‌ و صدق‌ خبری. صدق‌ اخلاقی‌ وصف‌ گوینده‌ است؛ بدین‌ معنا که‌ گوینده‌ قضیه‌ای‌ را بر زبان‌ جاری‌ می‌کند که‌ خود به‌ صدق‌ آن‌ و مطابقت‌ آن‌ با واقع‌ و نفس‌الامر اعتقاد دارد ولی‌ صدق‌ منطقی‌ و معرفت‌شناختی، وصف‌ قضیه‌ است‌ و به‌معنای‌ مطابقت‌ قضیه‌ با واقع‌ و نفس‌الامر گرفته‌ می‌شود. چنانکه‌ اهل‌ منطق‌ گفته‌اند: «ان‌ القضیه‌ لقول‌ محتمل‌ الصدق‌ ای‌ مطابقة‌ الواقع‌ و الکذب‌ عدمها.» صدق‌ و کذب‌ در مبحث‌ ارزش‌ شناخت، صدق‌ و کذب‌ خبری‌ و منطقی‌ است.(خسروپناه،1388)

تئوری‌ مطابقت‌Correspondence Theory) )

این‌ رویکرد یکی‌ از معروفترین‌ تئوریهای‌ صدق‌ است‌ که‌ به‌عنوان‌ نظریة‌ کلاسیک، مقبول‌ بسیاری‌ از متفکران‌ مشرق‌ و مغرب‌زمین‌ قرار گرفته‌ است. افلاطون‌ در رسالة‌ سوفیست، ارسطو در متافیزیک، عموم‌ فلاسفة‌ مدرسی‌ و منطق‌دانان‌ قرون‌وسطایی‌ و نوافلاطونیان‌ و رواقیان‌ و پاره‌ای‌ از فیلسوفان‌ معاصر غرب‌ چون‌ راسل‌ و ویتگنشتاین، متقدم‌ و معتقد به‌ اتمیزم‌ منطقی‌ بودند و جورج‌ ادوارد مور، استین، تارسکی، پوپر و... بر این‌ دیدگاه‌ تأکید داشتند و حتی‌ شکاکان‌ یونان‌ باستان‌ با پیش‌فرض‌ تئوری‌ صدق‌ و نظریة‌ مطابقت‌ به‌ ارائة‌ سفسطه‌های‌ خود پرداختند. لذا در اینجا صدق و کذب بیشتر جنبه منطقی دارد. پوپر: به دنبال آشکار شدن مشکلات منطق استقرا بود که راه دیگری را پیش نهاد و آن تاکید از طریق تلاش برای تکذیب بود بر مبنای نظر او منطق اکتشاف و معیار ارزیابی عقلانی تئوری علمی ابطال گرایی است هر چه یک تئوری بیشتر استعداد ابطال پذیری داشته باشد علمی تر است و هر چه یک تئومری بیشتر در مقابل ابطال گراها مقاومت کند قابل اعتماد تر است.(مردیها، 1382)

اشکالات تئوری تطابق

«تئوری‌ مطابقت‌ علی‌رغم‌ مدافعان‌ فراوان‌ در فلسفة‌ اسلامی‌ و اروپایی‌ از سوی‌ پاره‌ای‌ از نویسندگان‌ مورد اعتراض‌ قرار گرفت. این‌ اشکالات‌ منشأ گرایش‌ برخی‌ از مکاتب‌ فلسفی‌ و معرفت‌شناسی‌ به‌ تئوریهای‌ دیگر صدق‌ شد. اینک‌ به‌ پاره‌ای‌ از نقدهای‌ این‌ نظریه‌ می‌پردازیم:

اشکال‌ 1. یکی‌ از مهمترین‌ اشکالات‌ نظریة‌ مطابقت، ابهام‌ در مفهوم‌ تطابق‌ و مطابقت‌ است. مفسران‌ تئوری‌ مطابقت‌ از این‌ واژه‌ تفسیرهای‌ گوناگون‌ عرضه‌ کرده‌اند. این‌ تفاسیر منشأ ابهام‌زایی‌ در آن‌ شده‌ است، برای‌ نمونه‌ ارسطو، پیوند مداوم‌ قضیه‌ با واقع‌ و نفس‌الامر را پیشنهاد می‌دهد.

لایب‌نیتس‌ از طریق‌ جواهر فرد و منادها به‌ تفسیر مطابقت‌ اقدام‌ می‌کند.

آژدو کیویچ‌ نیز در باب‌ ابهام‌ مفهوم‌ مطابقت‌ می‌نویسد: «البته‌ مراد این‌ نیست‌ که‌ خود فکر با واقعیتی‌ که‌ وصف‌ می‌کند عیناً‌ یکی‌ است، شاید مقصود این‌ باشد که‌ فکر با واقع‌ شباهت‌ دارد و انعکاسی‌ از آن‌ است‌ ولی‌ حتی‌ این‌ تعبیر از مطابقت‌ فکر با واقع‌ هم‌ در نظر بعضی‌ از فیلسوفان‌ باطل‌ است. اینها می‌پرسند چگونه‌ فکر شبیه‌ چیزی‌ می‌شود که‌ بالکل‌ با آن‌ مغایر است‌ و چگونه‌ فکر که‌ فقط‌ دارای‌ بعد زمانی‌ است‌ و بعد دیگری‌ ندارد شبیه‌ چیزی‌ است‌ که‌ مقید به‌ مکان‌ است‌ یا چگونه‌ فکر شبیه‌ به‌ مکعب‌ یا آبشار نیاگارا می‌شود. اشکال‌ 2. برخی‌ دیگر از متفکران‌ در مقام‌ رد تعریف‌ متعارف‌ حقیقت‌ بر این‌ باورند که‌ اصلاً‌ ممکن‌ نیست‌ بتوان‌ معلوم‌ کرد که‌ اندیشه‌های‌ ما مطابق‌ با واقع‌ است‌ یا نه، بنابراین‌ مفهوم‌ حقیقت‌ به‌عنوان‌ مطابقت‌ فکر با واقع، مطلوبی‌ غیرقابل‌ حصول‌ است، این‌ عقیده‌ مبتنی‌ بر دلایل‌ شکاکان‌ قدیم‌ است. اشکال‌ 3. تعریف‌ حقیقت‌ به‌ مطابقت‌ با واقع‌ و خارج، جامع‌ افراد نیست‌ زیرا قضایای‌ ریاضی، ذهنی، تاریخی‌ و نفسانی‌ را شامل‌ نمی‌شود. چرا که‌ حقایق‌ ریاضی‌ و نفسانی، وجود خارجی‌ ندارند و موضوع‌ قضایای‌ تاریخی‌ نیز زایل‌ شده‌ است، به‌ همین‌ جهت‌ تطابق‌ و عدم‌ تطابق‌ بر این‌ دسته‌ از قضایا صادق‌ نخواهد بود. اشکال‌ 4. مهمترین‌ شبهه‌ای‌ که‌ گریبانگیر نظریة‌ مطابقت‌ شده‌ پارادوکس‌ دروغگوست. رگه‌های‌ این‌ پارادوکس‌ که‌ تقریرهای‌ گوناگون‌ دارد در آثار فارابی‌ و ابن‌سینا یافت‌ می‌شود، ولی‌ به‌صورت‌ جدیتر در آثار فخررازی، اثیرالدین‌ ابهری، خواجه‌ طوسی، کاتبی، تفتازانی، میرسید شریف‌ جرجانی، دشتکی‌ و دوانی‌ مطرح‌ شده‌ است. طبق‌ نظریة‌ مطابقت، اقرار «همة‌ حرفهای‌ من‌ دروغ‌ است» تناقص‌آمیز است‌ زیرا از صدق‌ آن، کذب‌ و از کذب‌ آن، صدقش‌ لازم‌ می‌آید.

‌ب. تئوری‌ تلائم‌Coherence Theory) )

تئوری‌ تلائم‌ یکی‌ از نظریه‌های‌ معروف‌ سنتی‌ در باب‌ صدق‌ است‌ که‌ پاره‌ای‌ از فیلسوفان‌ عقل‌گرا همچون: لایپ‌نیتس، اسپینوزا، هگل‌ و برخی‌ از فیلسوفان‌ تجربی‌گرا و مدافعان‌ اصالت‌ تحقق‌ منطقی‌ نظیر: نویراث‌ و همپل‌ به‌ جهت‌ دشواریهای‌ نظریة‌ تطابق‌ بدان‌ رو آورده‌اند. البته‌ عده‌ای‌ از فیلسوفان‌ معاصر چون‌ برادلی، رشر و دائر نیز از اصل‌ انسجام‌گرایی‌ دفاع‌ کرده‌ و تقریرهای‌ جدیدی‌ از آن‌ ارائه‌ نموده‌اند. تئوری‌ تلائم‌ و توافق‌ با قرائتهای‌ گوناگونی‌ عرضه‌ شده‌ است، که‌ مهمترین‌ آنها از سوی‌ جامعه‌شناسان‌ و ایدئالیست‌ها مطرح‌ گردیده‌ است، طبق‌ تقریر جامعه‌شناختی، صدق‌ و حقیقت‌ آن‌ است‌ که‌ مقبولیت، تلائم‌ همگانی‌ و هویت‌ جمعی‌ داشته‌ باشد. این‌ تعریف‌ از سوی‌ اگوست‌ کنت‌ جامعه‌شناس‌ فرانسوی‌ و مؤ‌سس‌ فلسفة‌ پوزیتویسم‌ مطرح‌ شده‌ و با نظریة‌ اجماع‌ اهل‌ سنت‌ شباهت‌ بسیار دارد ایدئالیست‌ها در تبیین‌ تئوری‌ تلائم، قضیه‌ای‌ را حقیقی‌ و صادق‌ می‌دانند که‌ با قضایای‌ قبلی‌ که‌ مورد پذیرش‌ آنها واقع‌ شده‌اند توافق‌ داشته‌ باشد و اگر اندیشه‌ای‌ با سایر اندیشه‌ها ناسازگار باشد غلط‌ شمرده‌ می‌شود. بنابراین‌ پذیرش‌ باورهای‌ نو بر پایة‌ نحوة‌ هماهنگی‌ آن‌ باورها با شناختی‌ که‌ پیشتر داشته‌ایم‌ بستگی‌ دارد و اگر بخشی‌ از شناخت‌ را هنگام‌ پذیرفتن‌ باوری‌ نو وابگذاریم، به‌ سبب‌ آن‌ است‌ که‌ باور نو با بخش‌ اعظم‌ تجربه‌ و شناخت‌ ما بهتر از بخش‌ وانهاده‌ هماهنگ‌ درمی‌آید.

اشکال تئوری تلائم

تقریر جامعه‌شناسانه‌ از تئوری‌ تلائم‌ گرفتار اشکالات‌ فراوانی‌ است‌ که‌ به‌اختصار اشاره‌ می‌شود: اولاً‌ توافق‌ همگانی‌ و عمومیت، گاه‌ نشانه‌ و علامت‌ صحت‌ و صدق‌ است‌ اما عین‌ حقیقت‌ نیست، همچنان‌ که‌ اختلاف‌ اندیشه‌ها دلیل‌ بر بطلان‌ آنها نیست. ثانیاً‌ حقیقت‌ داشتن‌ یک‌ عقیده، اگر به‌ دست‌ عموم‌ افراد قرار گیرد منشأ عمومیت‌ می‌شود نه‌ اینکه‌ عمومیت، علت‌ حقیقت‌ داشتن‌ آن. ثالثاً‌ در مواردی، پذیرش‌ نظریة‌ توافق‌ مستلزم‌ اجتماع‌ نقضین‌ است نقد تقریر ایدئالیست‌ها از تئوری‌ تلائم‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ است: اولاً‌ تئوری‌ تلائم‌ توان‌ تشخیص‌ و ترجیح‌ یک‌ سیستم‌ فکری‌ بر سیستم‌ دیگر را که‌ از نوعی‌ هماهنگی‌ و توافق‌ داخلی‌ برخوردارند، ندارد. ثانیاً‌ اصل‌ توافق، مبتنی‌ بر اصول‌ منطقی‌ است‌ که‌ پذیرش‌ و حقانیت‌ آن‌ اصول‌ به‌ نظریة‌ تلائم‌ بستگی‌ نداردثالثاً‌ چه‌ بسا دستگاهی‌ از باورهای‌ کاملاً‌ همساز تشکیل‌ شود درحالی‌ که‌ هرکدام‌ از باورها با خیال‌پروری‌ و دروغ‌سازی‌ تحقق‌ یافته‌اند».(خسروپناه،1388)

«برخی‌ فیلسوفان‌ برای‌ پاسخگویی‌ به‌ این‌ مشکلات، نظریه‌ جایگزین‌ دیگری‌ را به‌نام‌ نظریه‌ انسجام‌ صدق‌(coherence theory of truth) پیشنهاد کرده‌اند. این‌ نظریه‌ نخست‌ از سوی‌ شماری‌ از فیلسوفان‌ ایدئالیست‌ همچون‌ برادلی، بلانشارد و بوزانکه‌ مطرح‌ شد، گرچه‌ بسیاری‌ از فیلسوفان‌ خردگرای‌ بزرگ‌ و سیستم‌سازی‌ مانند لایب‌نیتز، اسپینوزا و هگل‌ خواسته‌ یا ناخواسته‌ بدین‌ نظریه‌ تمایل‌ داشته‌اند. افزون‌ بر این‌ فیلسوفان، تنی‌ چند از اعضای‌ مکتب‌ پوزیتیویسم‌ منطقی‌ نیز مانند نویراث‌ و همپل‌ که‌ از نظام‌های‌ ریاضی‌ محض‌ و فیزیک‌ نظری‌ تأثیر فراوان‌ پذیرفته‌ بودند، به‌ نظریه‌ انسجام‌ روی‌ آوردند.

بنابه‌ نظریه‌ انسجام، صدق‌ و کذب‌ یک‌ گزاره‌ (حکم(judgement) ( به‌معنای‌ انسجام‌ یا ناهماهنگی‌ آن‌ با دستگاهی‌(system) از گزاره‌های‌ دیگر است. گزاره‌ مورد نظر عضوی‌ از دستگاهی‌ است‌ که‌ از طریق‌ استلزام‌های‌ منطقی‌(logical implication) با سایر اعضای‌ آن‌ دستگاه‌ ارتباط‌ منطقی‌ دارد. برخی‌ از حامیان‌ این‌ نظریه‌ معتقدند که‌ هریک‌ از اعضای‌ دستگاه‌ درواقع‌ از اعضای‌ دیگر استنتاج‌ می‌شود؛ همان‌گونه‌ که‌ در یک‌ دستگاه‌ ریاضی‌ می‌توان‌ قضیه‌ای‌ را از قضایای‌ دیگر استنتاج‌ کرد یا قضایای‌ دیگری‌ را از قضیه‌ مورد نظر نتیجه‌ گرفت. بنابراین، برای‌ آزمودن‌ صدق‌ گزاره‌ای‌ باید انسجام‌ آن‌ را با دستگاهی‌ از گزاره‌ها آزمود.

انسجام‌ را نباید با سازگاری‌ یکسان‌ پنداشت انسجام‌ نظریه‌ای‌ درباره‌ ماهیت‌ صدق‌ است. اکنون‌ در توضیح‌ همین‌ نکته‌ یادآور می‌شویم‌ که‌ از دیدگاه‌ برخی‌ از حامیان‌ این‌ نظریه، ماهیت‌ صدق‌ یک‌ قضیه‌ یا باور، مطابقت‌ آن‌ قضیه‌ یا باور با واقعیتی‌ از واقعیات‌ خارجی‌ نیست. گویی‌ این‌ نظریه‌ با فهم‌ متعارف‌ ما از صدق‌ و کذب‌ امور چندان‌ موافقت‌ ندارد. از این‌رو، برای‌ سهولت‌ درک‌ مدعای‌ این‌ حامیان‌ نظریه‌ انسجام‌ به‌ امور تاریخی‌ و حقوقی‌ توجه‌ می‌کنیم. اگر ما قاضی‌ دادگاهی‌ باشیم‌ و بخواهیم‌ درباره‌ دعوایی‌ داوری‌ کنیم‌ معمولاً‌ نمی‌توانیم‌ گفته‌های‌ طرفین‌ دعوا را مستقیماً‌ با واقعیات‌ خارجی‌ بسنجیم، بلکه‌ حداکثر می‌توانیم‌ سخنان‌ و گواهی‌ها و ادعاهای‌ متعارض‌ طرفین‌ را بشنویم‌ و بکوشیم‌ نشان‌ دهیم‌ که‌ کدام‌ گواهی‌ها و گفته‌ها با یکدیگر تناسب‌ و همخوانی‌ دارند و کدام‌یک‌ ناسازگار و ناهمخوانند.

اما گروه‌ دیگری‌ از حامیان‌ نظریه‌ انسجام‌ با چنین‌ تفسیری‌ از انسجام‌ موافق‌ نیستند و معتقدند که‌ صرفاً‌ هماهنگ‌ بودن‌ دستگاهی‌ از باورها و گزاره‌ها به‌ خودی‌خود نمی‌تواند صدق‌ خود را تضمین‌ کند؛ زیرا همچنان‌ این‌ پرسش‌ باقی‌ می‌ماند که‌ آیا دستگاه‌ هماهنگ‌ مورد نظر صادق‌ است‌ یا نه؟ اینان‌ تأکید می‌کنند که‌ فرضیات‌ را باید با واقعیات‌ خارجی‌ آزمود. داوری‌های‌ قضات‌ دادگاه‌ها یا مورخان‌ نیز ممکن‌ است‌ درواقع‌ درست‌ یا نادرست‌ باشند. حامیان‌ دسته‌ اول‌ نظریه‌ انسجام‌ نیز در پاسخ‌ می‌گویند ما منکر ارتباط‌ صدق‌ و کذب‌ باورها و گزاره‌ها با واقعیات‌ خارجی‌ نیستیم. چنان‌که‌ برادلی‌ در این‌ مورد می‌گوید «صدق‌ و کذب‌ به‌ ارتباط‌ میان‌ اندیشه‌های‌ ما با واقعیت‌ بستگی‌ دارد.» اما باید به‌ یاد داشته‌ باشیم‌ که‌ مفهوم‌ واقعیت‌ و آگاهی‌ از آن‌ از دیدگاه‌ ایدئالیست‌های‌ حامی‌ انسجام‌ به‌ چه‌ معنا است. از نظر آنان، هنگامی‌ که‌ ما حکمی‌ را با واقعیت‌ مطابقت‌ می‌دهیم، درحقیقت‌ انسجام‌ آن‌ را با واقعیاتی‌ می‌سنجیم‌ که‌ خودشان‌ خصلت‌ ایدئالی‌ دارند. البته‌ لازمه‌ ایدئال‌ بودن‌ این‌ نیست‌ که‌ حتماً‌ توسط‌ کسی‌ اندیشه‌ شوند یا به‌ تجربه‌ درآیند؛ زیرا واقعیت‌ به‌ اذهان‌ ما وابسته‌ نیست، بلکه‌ اذهان‌ ما خود بخشی‌ از واقعیت‌ است. ایدئال‌ بودن‌ واقعیت‌ یعنی‌ این‌که‌ واقعیت‌ برای‌ اذهان‌ ما قابل‌ درک‌ و فهم‌ است. بنابراین‌ مسأله‌ صدق‌ این‌ نیست‌ که‌ آیا فلان‌ باور و اندیشه، با واقعیت‌ مطابق‌ است‌ و به‌درستی‌ آن‌ را توصیف‌ می‌کند یا نه؛ بلکه‌ این‌ است‌ که‌ آیا آن‌ اندیشه‌ بخشی‌ از ساختمان‌ واقعیت‌ به‌ منزله‌ یک‌ کل‌ همبسته‌ است‌ یا نه؟ ایدئالیست‌ها براساس‌ همین‌ دیدگاه‌ هستی‌شناختی‌ و معرفت‌شناختی‌ درباره‌ جهان‌ و آگاهی‌ ما از آن، که‌ به‌ نظریه‌ روابط‌ درونی‌(internal relations) معروف‌ است، معتقدند که‌ ماهیت‌ صدق‌ را در انسجام‌ باید جست. حامیان‌ پوزیتیویست‌ نظریه‌ انسجام‌ نیز انسجام‌ را نظریه‌ای‌ درباره‌ ماهیت‌ صدق‌ می‌دانند. اما به‌ ابعاد فلسفی‌ و هستی‌شناختی‌ ایدئالیست‌ها درباره‌ صدق‌ چندان‌ اهمیتی‌ نمی‌دهند و از نظریه‌ روابط‌ درونی‌ آنها یکسره‌ دست‌ می‌شویند. از دیدگاه‌ پوزیتیویست‌ها دستیابی‌ به‌ حقیقت‌ کل‌ درباره‌ یک‌ شیء و ارتباط‌ آن‌ با بقیه‌ عالم‌ لزومی‌ ندارد. مهم‌ آن‌ است‌ که‌ حقایق‌ مربوط‌ به‌ شیء مورد نظر با یکدیگر و با سایر حقایق‌ و صدق‌های‌ موجود انسجام‌ باشند. خلاصه‌ آن‌که‌ از دیدگاه‌ حامیان‌ نظریه‌ انسجام‌ داده‌های‌ تجربی‌ و حسی‌ نیز همواره‌ با نوعی‌ تفسیر و تعبیر همراهند و در متن‌ همین‌ تفسیر و تعبیرها است‌ که‌ معنا می‌یابند. اگر فرضاً‌ تجربه‌ای‌ محض‌ و بدون‌ هیچ‌گونه‌ تفسیر و تعبیری‌ در کار باشد، به‌کار شناسایی‌ و آگاهی‌های‌ گزاره‌ای‌ نمی‌آید، زیرا آگاهی‌های‌ گزاره‌ای‌ که‌ با باورها و قضایا و گزاره‌ها و جملات، یقین‌ها و گمان‌ها و به‌طور کلی‌ با احکام‌ و زبان‌ سروکار دارند و اموری‌ صدق‌ و کذب‌پذیرند، فقط‌ با آگاهی‌هایی‌ از سنخ‌ خود تأیید یا ابطال‌ می‌شوند؛ مثلاً‌ اگر در مورد گزاره‌ «فنجانی‌ روی‌ میز است» بپرسیم‌ که‌ شما چگونه‌ این‌ را می‌آزمایید، ممکن‌ است‌ پاسخ‌ دهید که‌ «چشمان‌ خویش‌ را می‌گشاییم‌ و با دقت‌ می‌نگریم‌ و خواهیم‌ دید» و اگر چیزی‌ را که‌ دیدیم، با گزاره‌ مذکور مطابق‌ باشد، این‌ حکم‌ و گزاره‌ را صادق‌ می‌دانیم؛ اما حامیان‌ نظریه‌ انسجام‌ خواهند گفت‌ شما در این‌ پاسخ‌ فرض‌ گرفته‌اید که‌ واقعیتی‌ سخت‌ و تردیدناپذیر مستقیماً‌ با حس‌تان‌ مواجه‌ شده‌ است‌ که‌ اندیشه‌ و باور باید خودش‌ را با آن‌ وفق‌ دهد؛ درحالی‌ که‌ چنین‌ نیست، زیرا چیزی‌ را که‌ شما واقعیت‌ پنداشته‌اید درحقیقت‌ حکم‌ یا مجموعه‌ احکام‌ دیگر است‌ و آنچه‌ موجب‌ اثبات‌ و صحت‌ می‌شود، انسجام‌ حکم‌ نخستین‌ با این‌ احکام‌ است. در این‌جا عوامل‌ بسیاری‌ همچون، تجربه‌ و تربیت‌ و تعلیم‌ قبلی‌ شما و میزان‌ به‌کارگیری‌ توانایی‌های‌ مفهوم‌پردازی‌تان‌ در نحوه‌ ادراکتان‌ از فنجان‌ و میز تأثیر می‌گذارد. باری، به‌خوبی‌ پیداست‌ که‌ دلایل‌ حامیان‌ نظریه‌ انسجام‌ در تأیید مدعای‌ خود بر مفروضات‌ بسیاری‌ درباره‌ معنا واقعیت‌ و اندیشه‌ و حکم‌ مبتنی‌ است‌ و تا حدی‌ نیز از استدلال‌های‌ غیرتجربی‌ ریاضیات‌ و منطق‌ و تا حدی‌ هم‌ از نظریه‌ معرفت‌ آنان‌ متأثر است ».(فتحعلی زاده،فصلنامه ذهن شماره 13)

‌ج: نظریه‌ پراگماتیسم‌Pragmatic Theory) )

اصطلاح‌ پراگماتیسم‌ از واژة‌ یونانی‌ پراگما به‌معنی‌ عمل‌(Action) مشتق‌ شده‌ و به‌عنوان‌ یکی‌ از تئوریهای‌ سنتی‌ صدق‌ نزد فیلسوفان‌ و روان‌شناسانی‌ چون‌ چارلز پیرس، ویلیام‌ جیمز و جان‌ دیوئی‌ مقبولیت‌ یافته‌ است. جیمز در کتاب‌ پراگماتیسم‌ در توضیح‌ این‌ رویکرد می‌نویسد: روش‌ پراگماتیکی‌ قبل‌ از هرچیز، روشی‌ است‌ برای‌ حل‌ نزاعهای‌ متافیزیکی‌ که‌ در غیر این‌ صورت‌ می‌توانند پایان‌ناپذیر باشند. برای‌ نمونه‌ آیا جهان‌ واحد است‌ یا کثیر؟ مقدر است‌ یا آزاد؟ مادی‌ است‌ یا روحی؟ اینها مفاهیمی‌ هستند که‌ هرکدام‌ ممکن‌ است‌ دربارة‌ جهان‌ صادق‌ باشند یا نباشند، و نزاع‌ بر سر چنین‌ مفاهیمی‌ پایان‌ناپذیر است. روش‌ پراگماتیکی‌ در چنین‌ مواردی‌ عبارت‌ است‌ از کوشش‌ برای‌ تفسیر هر مفهومی‌ به‌ کمک‌ ردگیری‌ پیامدهای‌ عملی‌ مربوط‌ به‌ آن. به‌ این‌ معناکه‌ اگر هیچ‌گونه‌ تفاوت‌ عملی‌ یافت‌ نشود، در این‌ صورت‌ شقها و آلترناتیوهای‌ مختلف‌ عملاً‌ دارای‌ یک‌ معنا هستند و هر نزاعی‌ بیهوده‌ است. یک‌ عقیدة‌ تازه‌ به‌همان‌ نسبتی‌ صحیح‌ شمرده‌ می‌شود که‌ خواست‌ انسان‌ را برای‌ جذب‌ چیزهای‌ نو مورد تجربه‌اش‌ در گنجینة‌ اعتقاداتش‌ ارضا کند. بنابراین‌ پراگماتیسم، نخست‌ یک‌ روش‌ و سپس‌ یک‌ نظریة‌ تکوینی‌ دربارة‌ معنای‌ حقیقت‌ است. درنتیجه‌ چیزی‌ که‌ بهتر از همه‌ با هر جزء زندگی‌ جور درآید و برای‌ ما بهتر باشد، حقیقی‌ است.

اشکالات نظریه پراگماتیسم

اولاً‌ اصطلاح‌ و مفاهیم‌ سودمندی، کارآمدی، مفید بودن، صلاح‌ عملی‌ و مصلحت، مفاهیمی‌ مبهم‌ و کیفی‌اند و نظریه‌پردازان‌ این‌ تئوری‌ یعنی‌ پیرس، جیمز و دیوئی‌ مقصود دقیق‌ خود را از این‌ واژه‌ها مشخص‌ نساخته‌اند، آیا منظور آنها از این‌ مفاهیم، تحقیق‌پذیری‌ و ابطال‌ناپذیری‌ گزاره‌هاست‌ یا مطلق‌ سودمندی‌ و منفعت‌ مدنظر است؟ بنابراین‌ گزارة‌ آزمون‌ناپذیر اگر با ملاکهای‌ تجربی‌ تحقیق‌پذیر نباشد ولی‌ مفیدبخش‌ باشد، صحیح‌ و حقیقی‌ تلقی‌ می‌شود ثانیاً‌ منفعت‌ داشتن‌ و سودمندی‌ به‌ لحاظ‌ منفعت‌ فرد خاص، جامعة‌ خاص‌ یا همة‌ جوامع، معنا و مصادیق‌ گوناگونی‌ دارد. زیرا مصالح‌ و منافع‌ هر فرد جامعه‌ به‌ لحاظ‌ مقتضیات‌ زمان‌ و مکان‌ تحول‌ می‌یابند. لذا اگر حقیقت‌ را به‌معنای‌ منفعت‌ و مصلحت‌ بگیریم، طبعاً‌ با تحول‌ منفعت، حقیقت‌ نیز تحول‌ می‌پذیرد و پذیرش‌ این‌ مطلب‌ به‌معنای‌ مقبولیت‌ نسبی‌گرایی‌ است.

ثالثاً‌ این‌ نظریه‌ قضیه‌ای‌ را حقیقت‌ می‌شمارد که‌ ثمره‌ و منفعت‌ عملی‌ داشته‌ باشد، درحالی‌ که‌ خود قضیه‌ «حقیقت‌ یعنی‌ منفعت‌ و مفید بودن‌ عملی» تنها جنبة‌ نظری‌ دارد و جزء حقایق‌ عملی‌ به‌ حساب‌ نمی‌آید.

رابعاً‌ پراگماتیسها در تعریف‌ حقیقت‌ به‌ صلاحدید رفتار یا ارضای‌ خواهش، محکوم‌ به‌روان‌شناسی‌ و حاکمیت‌ آن‌ بر منطق‌ و معرفت‌شناسی‌ شده‌اند. به‌ تعبیر راسل، ملاحظات‌ اخلاقی‌ و روان‌شناسی‌ را در مباحث‌ منطقی‌ قرار داده‌اند. به‌ همین‌ دلیل‌ مسئلة‌ اساسی‌ طرفداران‌ نحلة‌ پراگماتیسم‌ این‌ است‌ که‌ چه‌ مشخصاتی‌ باعث‌ می‌شود که‌ مردم‌ پاره‌ای‌ از عقاید را صحیح‌ و پاره‌ای‌ را غلط‌ بینگارند و کل‌ هم‌ و غم‌ آنها کشف‌ جنبه‌ها و علل‌ روان‌شناختی‌ مسائل‌ باشد.

خامساً‌ مهمترین‌ پیامد نظریة‌ پراگماتیسم‌ آن‌ است‌ که‌ داور نهایی‌ هر دعوایی‌ را زور و قدرت‌ بدانیم، گرچه‌ متکی‌ بر عدالت‌ نباشد. داروینیسم‌ اجتماعی‌ و فلسفة‌ کسانی‌ چون‌ نیچه‌ بر چنین‌ پیش‌فرضی‌ استوار است.

‌ه'. تئوری‌ کاهشگرا

تئوری‌ کاهشگرا و حشو اظهاری‌(Assertirely Redondancy) در مقابل‌ نظریه‌های‌ مطابقت، تلائم‌ و عمل‌گرا به‌ زاید و حشو الفاظ‌ صحیح، غلط‌ و صدق‌ و کذب‌ است. سه‌ تئوری‌ یادشده‌ بر این‌ باورند که‌ محمول‌ صادق‌ و کاذب‌ حاکی‌ از وصفی‌ دربارة‌ جمله‌ است، درحالی‌که‌ طرفداران‌ تئوری‌ کاهشگرا چون‌ رامسی‌ وآیر بر این‌ عقیده‌اند که‌ صدق‌ امر مستقلی‌ نیست‌ و نوعی‌ آشفتگی‌ زبانی‌ است.

نقد تئوری کاهش گرا

اولاً‌ با وجدان‌ تفاوت‌ «زید آمد صحیح‌ است» با «زید آمد» مشهود است. جملة‌ اول‌ علاوه‌ بر حکایت‌ از واقع، بر مطابقت‌ نیز دلالت‌ دارد، درحالی‌که‌ جملة‌ دوم‌ تنها از واقع‌ و نفس‌الامر حکایت‌ می‌کند.

ثانیاً‌ تئوری‌ کاهشگرا اگر به‌ گزاره‌های‌ حملی‌ صادق‌ باشد در گزاره‌های‌ شرطی‌ اتصالی‌ و شرطی‌ انفصالی‌ و قیاس‌ استثنایی‌ منطبق‌ نسیت ثالثاً‌ اگر بپذیریم‌ مهمترین‌ پرسش‌ در معرفت‌شناسی، مسئلة‌ ارزش‌ شناخت‌ و واقع‌نمایی‌ اندیشه‌ است، آنگاه‌ سؤ‌ال‌ از «حقیقت‌ چیست» معنا پیدا می‌کند و تفسیرهای‌ متعدد بر اهمیت‌ آن‌ می‌افزاید.

نظریه نسبیت

یکی‌ دیگر از دیدگاههای‌ معرفت‌شناسان‌ در باب‌ حقیقت‌ و شناخت‌ حقیقی‌ نظریة‌ نسبی‌گرایان‌ است. این‌ گروه، ادراکات‌ مطلقه‌ را انکار کرده‌ و به‌ نسبیت‌ معرفت‌ و فهم‌ حکم‌ کرده‌اند و معرفت‌ را زاییدة‌ برخورد دستگاه‌ ادراکی‌ با عالم‌ خارج‌ معرفی‌ کرده‌اند. بدین‌ معناکه‌ شیء خارجی‌ در دستگاه‌ عصبی‌ و ادراکی‌ بشر اثر گذاشته‌ و موجب‌ فعل‌ و انفعالات‌ ذهنی‌ می‌شود و به‌ همین‌ دلیل‌ معرفت‌ پدیدار می‌گردد. پس‌ حقیقت‌ زاییدة‌ برخورد و تأثیر متقابل‌ عالم‌ خارج‌ با دستگاه‌ ذهنی‌ و ادراکی‌ بشر است. نه‌ معرفت‌ مطابق‌ با واقع.

اشکالات نظریه نسبیت

1. تا زمانی‌که‌ واقعیت‌ خارجی‌ واحد و یکسان‌ است، نمی‌توان‌ از نسبیت‌ ادراک‌ و حقیقت‌ سخن‌ گفت‌ و هردو ادراک‌ مخالف‌ بلکه‌ متباین‌ و متضاد و متناقض‌ را حقیقت‌ پنداشت‌ مثلاً‌ در باب‌ نظریة‌ بطلمیوس‌ و کوپرنیک، هم‌ تئوری‌ خورشید گردشی‌ و زمین‌ مرکزی‌ و هم‌ تئوری‌ خورشید مرکزی‌ و زمین‌ گردشی‌ را حقیقت‌ دانست. آری‌ می‌توان‌ همانند شکاکان‌ و لاادری‌گران‌ از جهل‌ خود نسبت‌ به‌ مطابقت‌ یکی‌ از دو اندیشه‌ با واقعیت‌ خارجی‌ سخن‌ گفت‌ و با نداشتن‌ ملاک‌ تا ابد در کام‌ شکاکیت‌ غلتید، ولی‌ براساس‌ اصل‌ استحالة‌ اجتماع‌ ضدین، نمی‌توان‌ حقانیت‌ هر دو اندیشة‌ متضاد و متناقض‌ را ادعا کرد.

2. اگر حقیقت‌ را به‌ معنای‌ نسبیت‌ شناخت‌ تفسیر کنیم‌ پس‌ حقیقت‌ دانستن‌ همین‌ نظریه‌ نیز به‌ نسبیت‌ می‌انجامد و به‌ تغییر و تحویل‌ کشیده‌ می‌شود، زیرا ثابت‌ دانستن‌ این‌ نظریه‌ به‌ معنای‌ مطلق‌ دانستن‌ فی‌الجملة‌ شناخت‌ و نفی‌ نسبیت‌ شناخت‌ و حقیقت‌ است، و اگر این‌ نظریه‌ هم‌ نسبی‌ باشد و روزگاری‌ به‌ تغییر کشیده‌ شود، باید نسبیت‌ شناخت‌ به‌ مطلق‌ دانستن‌ شناخت‌ بدل‌ شود. پس‌ به‌ هر حال‌ این‌ نظریه‌ خود را ذبح‌ و نابود می‌کند.

3- اشیا بر دو نوعند: اضافی‌ و حقیقی. امور اضافی‌ مانند مفاهیم‌ بزرگی، کوچکی، بالایی‌ و پایینی، همگی‌ نسبی‌ و غیرحقیقی‌اند زیرا این‌ امور، مفاهیم‌ کیفی‌ و غیرکمی‌ هستند. سخن‌ نسبی‌گرایان‌ در باب‌ نسبیت‌ این‌ مفاهیم‌ صحیح‌ است‌ زیرا این‌ امور ذاتاً‌ و به‌ لحاظ‌ وجودی، اضافی‌ و نسبی‌ هستند ولی‌ امور واقعی‌ و حقیقی‌ مانند مفاهیم‌ ماهوی‌ (به‌ اصطلاح‌ و تعریف‌ دقیق) نمی‌توانند نسبی‌ باشند.

4. تاریخ‌ علم‌ گواهی‌ می‌دهد که‌ گاه‌ با کمک‌ متدلوژی‌ و روش‌شناسی‌ به‌ خطای‌ پاره‌ای‌ از معرفتها و گزاره‌های‌ پیشین‌ پی‌ می‌بریم، نه‌ اینکه‌ آن‌ گزاره‌ها در ظرف‌ خود صحیح‌ باشند بلکه‌ از همان‌ زمان، مخالفت‌ با واقع‌ داشته‌اند. ولی‌ ما انسانها به‌ جهت‌ آنکه‌ در مطالعات‌ خود به‌ ابعاد خاصی‌ از اشیای‌ خارجی‌ نظر می‌کنیم‌ و نگاه‌ جامع‌نگر نداریم، در فهم‌ خود گرفتار خطا شده‌ایم.

5. ما به‌ بداهت‌ معرفت‌شناختی‌ به‌ ثبات‌ پاره‌ای‌ از معارف‌ یقین‌ داریم. معارفی‌ که‌ همگان‌ به‌ آنها باور دارند، درحالی‌که‌ به‌ قول‌ طرفداران‌ نظریة‌ نسبیت، ظرف‌ زمان‌ و مکان‌ در خارج‌ و دستگاه‌ ادراکی‌ بشر متفاوت‌ است، مانند اصل‌ استحالة‌ اجتماع‌ نقیضین‌ یا اجتماع‌ ضدین.(خسروپناه،1388)

منظور از نظریه حقیقت همان نظریه صدق است که اشکال مختلفی را می توان برای آن ترسیم کرد از قبیل نظریه تطابق، تلائم، پراگمتتیسم، کاهش گرا، نسبیت گرا و ... و به این ترتیب هر یک ملاک های خاصی را برای صدق و کذب ارائه نموده اند.

منابع:

مردیها، مرتضی، فضیلت عدم قطعیت، تهران،طرح نو،1382

خسروپناه، عبدالحسین، تئوری های صدق، فصلنامه ذهن شماره 1، 1388

فتحعلی زاده، مرتضی، معرفی کتاب درآمدی انتقادی به نظریه صدق، فصلنامه ذهن شماره 5، 1388

فتحعلی زاده، مرتضی، نظریه انسجام صدق، فصلنامه ذهن شماره 13، 1388

رسولی شربیانی، رضا، نظریه زیادگی اظهار صدق، فصلنامه ذهن شماره 13، 1388

معرفی کتاب مطالعات فرهنگی با عنوان فرعی فرهنگ عامه

اینان — Fri, 11 Mar 2011 12:53:56 GMT

کتاب مطالعات فرهنگی با عنوان فرعی درباره فرهنگ عامه از جان استوری، ترجمه حسین پاینده است که در بهار 1386 توسط انتشارات آگه به چاپ رسیده است. این کتاب نخستین بار در سال 1996 منتشر گردید و در دانشگاه های انگلستان به سرعت در فهرست کتاب های مرجع برای درس های مطالعات فرهنگی قرار گرفت. اقبال گرمی که در مراکز علمی به کتاب حاضر شد، نویسنده آن را به صرافت ویراستی جدید انداخت که در سال 2003 منتشر گردید. این کتاب از 8 فصل تشکیل شده است، فصل اول پیشگفتار می باشد که در این قسمت نکاتی درباره کتاب و همچنین توضیحاتی درباره مطالعات فرهنگی و فرهنگ عامه داده شده است که در حقیقت هدف از آنها معرفی طیفی از نظریه ها و روش هایی است که در مطالعات فرهنگی به منظور پژوهش درباره فرهنگ عامه معاصر مورد استفاده قرار گرفته اند.

در فصل دوم به تلویزیون پرداخته شده است،اینکه تلویزیون عامه پسندترین جلوه فرهنگ در قرن بیست و یکم است و بی تردید می توان گفت در سرتاسر جهان مردم برای گذراندن اوقات فراغت خود بیش از هر کار دیگری برنامه های تلویزیون را تماشا می کنند. در این میان سه مرحله که ازدریافت پیام شروع تا به تفسیر و مقاومت آنها می انجامد توسط استوارت هال مطرح شده است. در این فصل به مخاطب به عنوان موجودی فعال نگریسته شده است که خود می تواند در دریافت، تجزیه و تحلیل آنها اثر داشته باشد و چه بسا گاه امور زمینه ای در فرایند اخذ پیام ها اثر گذار می باشند.

در فصل سوم به بحث درباره داستان های عامه پسند پرداخته شده است، این فصل به چهار رهیافت عمده در تحقیق راجع به داستانهای عامه پسند در مطالعات فرهنگی میپردازد.این چهار رهیافت عبارتند از قرائت نشانه گرایانه، نظریه دریافت، شکل بندی قرائت و فمنیسم و خواندن داستان عاشقانه.

در فصل چهارم به فیلم های عامه پسند اشاره شده است، مطالعه درباره ی فیلم منشا طیف گسترده ای از نظریه ها و روش های تحلیلی بوده است. فیلم ها را بر حسب این موضوع مطالعه کرده اند که به منزله شکلی از هنر واجد چه توانمندی های بالقوه ای است. همچنین فیلم را بر حسب تاریخ آن مطالعه کرده اند، تاریخی که بصورت بهره هایی از یک سنت ریشه دار باز گفته شده است یا برحسب مهمترین فیلم ها و هنر پیشه های مشهور آنها کدامند تقسیم بندی کرده اند. همچنین فیلم را از نظر فناوری بی ثبات تولید آن مورد بررسی تحلیلی قرار داده اند، برخی نظریه پردازن فیلم را به منزله مصداقی از صنعت فرهنگ سازی تقبیح میکنند، برخی دیگر فیلم ها را به عنوان حوزه اصلی ذهنیت فردی و هویت ملی مورد بحث قرار دادهاند.

در فصل پنجم به بحث درباره روزنامهها و مجلات عامه پسند پرداخته شده است، در این بین به مجلات زنان و دختران پرداخته شده است که اشاره به این دارد که در حقیقت این مجلات تصاویری کلیشه ای از زنان ارائه می دهند مثلا انها را در نقش خانه دار، همسر و کد بانویی، آشپز ، مطیع بودن و ... نشان می دهند.

در فصل ششم نیز به موسیقی عامه پسند پرداخته شده است در این فصل نسبت به موسیقی عامه پسند آدورنو سه نکته را مطرح می کند1- موسیقی عامه پسند هنجارین شده است2- گوش سپاری بسیار منفعلانه را ترویج میکند و 3- به مثابه عامل تحکیم بخش اجتماعی عمل میکند.

در فصل هفتم نیز به مصرف کالا در زندگی روز مره اشاره شده است. از اواخر دهه 1950 و اوایل دهه 1960 مصرف کالا در مباحث مربوط به تکوین جامعه مصرفی به یک موضوع فرهنگی تبدیل شد. سپس در پژوهش های دهه 1970 در خصوص اینکه پاره فرهنگها چگونه از کالا برای تولید معانی بدیل و متعارف استفاده میکنند موضوع مصرف در مطالعات فرهنگی به نحو کاملا بارزی مورد توجه قرار گرفت.

در فصل هشتم نیز به جهانی شدن و فرهنگ عامه اشاره داردو برای آن تعاریف مختلفی مطرح شده است، مهمتر آنکه آن منجر به انقباض زمان و مکان نام گرفته است. سه دیدگاه پروسهای- پروژهای و دوگانگی در مورد جهانی شدن وجود دارد که در این فصل به جهانی شدن به عنوان پروژه نگریسته شده است که منظور از آن آمریکایی شدن، غربی شدن و... است، به گونهای که کشورهای قوی به انتقال فرهنگ خود به سایر کشورها میپردازند.

جهانی شدن رسانه و بدن

اینان — Sun, 6 Mar 2011 11:13:13 GMT

جهانی شدن تنها پدیدهای اقتصادی نیست و همچنین نباید آن را با پیدایش یک نظام جهانی یکی انگاشت. جهانی شدن در واقع تغییر شکل زمان و مکان است، آن نه یک فراگرد واحد بلکه آمیزهی پیچیدهای از فردگراییهاست که غالبا به شیوههای تناقض آمیزی عمل میکنند و کشمکش و گسستها و صورتهای قشر بندی جدیدی را به بار میآورند. جهانیشدن در واقع به معنای در هم گره خوردن رویدادهای اجتماعی و روابط اجتماعی سرزمینهای دور دست با تارو پود موضعی یا محلی جوامع دیگر است. پدیدهای که میتوان آن را نوعی تلاقی حاضر و غایب دانست.

بر این اساس آن میتواند ضمن اینکه تاثیراتی اقتصادی داشته باشد، اثرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را نیز به همراه آورد. به طوری که یکی از عوامل مهم تاثیر گذار بر رفتارهای فردی و گروهی فرایند جهانی شدن فرهنگی است.

این فرایند که در دو تا سه دههی اخیر شتاب فراوانی گرفتهاست توانسته است دگرگونیهای کیفی بسیاری در زندگی انسانها داشته باشد. آن توانسته است با اشکال جدید تولید، حمل و نقل و رسانههای جمعی خودش، تغییرات فرهنگی عمدهای را در سطح جهان ایجاد کند که یکی از این تغییرات، تغییر در هویت افراد است.

جامعهی مدرن که به صورت تدریجی از فضای اولیه خود خارج و وارد دنیای مدرنیته متاخر شده کم کم از حالت تولیدی خود خارج گشته و به محیطی خدماتی و مصرفی تبدیل میشود، از این رو با رشد روحیه مصرف گرایی که به نوعی حاکی از مصرف زدگی انسان امروزی است نشانهها و نمادهای تمایز بخش جهان مدرن نیز متعاقبا تغییر کرده و نمادهای تمایز بخش افراد در مصرف کالاها و وسایل منزلت نهفته شده است یعنی مصرف معطوف به هویت شده است. از این رو با در گیر شدن انسان امروزی در حوزه مصرف بحث گزینش و انتخاب پیش میآید و از جمله حوزههایی که افراد میتوانند به اختیار خود در آن دخل و تصرف کنند بدن و مدیریت آن است.

بهطور کلی میتوان گفت در دهههای اخیر،ظاهر بصورتی فزاینده به منزله شالودههای هویت شخصی تفسیر میشود که بر اساس دستکاری بر آن اعلام میکنند هویت آنها چه هست و چه نمی باشد.

از این رو کنترل منظم بدن از جمله ابزارهای اساسیای است که شخص بوسیله آن روایت معینی از هویت شخصی خود را بروز میدهد و در عین حال خود نیز به طرز کم و بیش ثابتی از ورای همین روایت در معرض تماشا و ارزیابی دیگران قرار میگیرد، از این نظر بدن به شدت متاثر از رسانه و کالاهای فرهنگی است از آنجاییکه رسانه بخشی از اوقات فراغت جوانان و خصوصا دختران را تشکیل میدهد از این رو میتوان گفت احتمال بسیاری نیز وجود دارد که تحت تاثیر پیام های آنها قرار گیرند.

اما میتوان گفت بخش وسیعی از برنامههای تاثیر گذار بر مدیریت بدن حول تبلیغات گرد آمده است، به طوری که بخش وسیعی از اینگونه تبلیغات در رسانههایی مانند ماهواره ، اینترنت و مجلات و همچنین بصورت نوعی آگهی تجاری تلویزیونی نمایش داده میشود. این برنامههای تبلیغاتی بیشتر حول بازنمایی ابزار گونه زنان شکل گرفته اندو از آنجاییکه زنان در اکثر جوامع در مقایسه با مردان نسبت به وضعیت زیبایی و ظاهر خود و آنچه به چشم میآید دقت بیشتری صرف میکنند و حساسیت افزونتری نشان میدهند ممکن است این توجه وافر آنان را وادارد تا رفتارهایی گاه افراطی را به منظور مطابقت دادن ویژگیهای بدن خود و با الگوهای فرهنگی زیبایی چهره و اندام که در رسانههای جمعی تبلیغ میشود را اتخاذ کنند.

اما امروزه علاوه بر برنامههای متنوعی که به طور مستقیم به مسئله بدن توجه دارند مانند تبلیغات ماهوارهای یا اینترنتی و یا آگهیهای تجاری تلویزیونی و یا برنامههای آموزشی ، بهداشتی، پیامهای رسانهای دیگری نیز وجود دارند که به طور غیر مستقیم بر اهمیت بدن تاکید دارند، این پیامها در قالب نمایش لباس که در واقع نمایش اندام است و یا درقالب آموزش رقص و ... منتقل میشود.دیگر کالاهای فرهنگی از قبیل مجلات نیز همراهی خوانندگان را با مجموعه خاصی از ارزشها میتوانند به همراه داشته باشند و در کنار ترویج زیبایی- کلیشههای جنسیتی زنانه، خانه داری، آشپزی را نیز با خود به همراه میآورند(استوری، 1381: 93).

اما آنچه که نیاز به گفتن دارد این است که اثر گذار بودن رسانهها به معنای این نیست که بر همه کس و همه مخاطبان تاثیری یکسان داشته باشند، چه بسا این امرمیتواند به نوعی فعال بودن و داشتن اختیار را در او رد کند از این رو مخاطبان رسانهها گاه پیامهای منتقل شده را دریافت میکنند و گاه در برابر آنها مقاومت از خود نشان داده و بی تفاوتانه عمل میکنند و گاه با تغییری در پیامهای دریافتی سبب شکل گیری انواع خردهفرهنگها میشوند.از این رو میتوان گفت جهانی شدن از خلال رسانهها بر بینشها و آگاهی انسانها توانسته است تاثیرگذار باشد. آن به گونهای توانسته است در انتقال نوعی از فرهنگ غربی که امروزه حول بدن و هویت متمر کز میباشد تا حدودی موفق عمل کند، هر چند میزان اثرگذاریش برهمه جوامع و در میان همهی مخاطبان یکی نبوده است.

معرفی و نقد کتاب طراحی پژوهشهای اجتماعی

اینان — Thu, 3 Mar 2011 01:01:35 GMT

کتاب طراحی پژوهشهای اجتماعی ، اثری است از نورمن بلیکی، ترجمه حسن چاوشیان، نشرنی، سال 1384

پژوهش اجتماعی سه مرحله اصلی دارد: برنامه ریزی، اجرا و گزارش. در برخی از انواع پژوهش، این سه مرحله از هم جدا نیستند و از همین ترتیب پیروی می کنند. در سایر انواع پژوهش ممکن است این سه مرحله در هم بیامیزند. این کتاب درباره مرحله اول یعنی درباره طراحی پژوهش اجتماعی است نه درباره ی جزئیات اجرای آن.مسلما در برنامه ریزی باید پیش بینی شود که پژوهش چگونه انجام خواهد گرفت و شناخت زیر و بم های روش های تحقیق در مرحله برنامه ریزی ضروری است تا بتوان تصمیم های خوبی اتخاذ کرد.

برنامه ریزی در همهی انواع پژوهش های اجتماعی نقش حیاتی دارد.نداشتن برنامه به معنای پذیرش خطر از دست دادن کنترل پروژه، و ناکامی در اتمام موفقیت آمیز آن است. این واقعیت که در برخی از انواع پژوهش تصمیم های مربوط به برنامه ریزی باید در جریان پژوهش گرفته شوند، نمی تواند عذر و بهانه ای برای طفره رفتن از برنامه ریزی دقیق در آغاز پژوهش باشد، با این حال ممکن است برای برنامه ریزی نیازمند پژوهش مقدماتی یا اکتشافی باشیم تا اطلاعات لازم برای تصمیم گیری مربوط به طرح پژوهش بدست آید.

در نگارش این کتاب از 2 اصل زیر بنایی بهره گرفته شده است. اولی عبارت است از آشناساختن گام به گام خواننده با اندیشه ها و مفاهیم جدید به سمتی که این ایده های جدید مرحله به مرحله جلوتر برده میشوند. اصل دوم عبارت است از بازنگری یک اندیشه یا فعالیت از دیدگاه های مختلف، یا از دیدگاه مضامین مختلف.

این کتاب عناصر اصلی مورد نیاز برای تهیه یک طرح پژوهش را مرور و تشریح می کند. کانون توجه کتاب را تصمیم گیری های حیاتی درباره ی هر عنصر و نیز انتخاب های ممکن، تشکیل می دهد.این مسیر از میان مباحث مرسوم و نامرسوم عبور می کند.

فصل 1 الزامات طرح پژوهش و نیز پیشنهاد پژوهش را مطرح می سازد. تفاوت میان این دو برحسب هدف و مخاطبان آنها مشخص می شود. بطور خلاصه ، یک طرح پژوهش عمدتا مورد استفاده ی محقق و یا همکاران او قرار می گیرد، در حالیکه پیشنهاد پژوهش برای کسب تایید و تصویب استفاده محقق و یا همکاران او قرار می گیرد، در حالیکه پیشنهاد پژوهش برای کسب تایید و تصویب دانشگاهی برای یک پروژه ی تحقیقاتی یا تامین هزینه های تحقیق مورد استفاده قرار می گیرد. در سایر فصول کتاب به جزئیات مربوط به عناصر یک طرح پژوهش، گزینه های موجود و چگونگی انتخاب از میان آنها پرداخته ام.

فصل 2 با مرور دیدگاه های مرسوم درباره طراحی تحقیق در علوم اجتماعی، و انواع طرح هایی که معمولا مورد بحث قرار می گیرند، آغاز می شود. سپس دیدگاه بدیلی معرفی می شود که به تشریع الزامات بنیادی و هشت عنصر اصلی می پردازد. نتیجه ی این دیدگاه آن است که تنوع گسترده ای از طرح های ممکن پژوهش وجود دارد و نه فقط چند طرح محدود.این تنوع حاصل دامنه ای از ترکیب های ممکن انتخاب هایی است که می توان در مورد هر عنصر اصلی به عمل آورد. به دنبال آن بحثی درباره ی چگونگی آغاز یک طرح پژوهش با فرمول بندی عنوان و بیان مسئله پژوهش می آید.

فصل3 با بحثی درباره ی ماهیت، نقش و پروراندن پرسش های پژوهش آغاز می شود. به دنبال آن به تشریح اهداف پژوهش و رابطه پرسش ها و اهداف، فرضیه ها و مرور ادبیات پرداخته می شود، همچنین بقیه کتاب بر پایه هایی استوار است که در این فصل پی ریزی می شوند.

فصل 4 به معرفی اجمالی چهار استراتژی پژوهشی موجود برای پیشبرد دانش در علوم اجتماعی اختصاص دارد. استراتژی های پژوهشی روش های بدیلی برای پاسخگویی به پرسش های پژوهش ارائه می دهند. هر یک از این استراتژی ها مستلزم منطق تحقیقاتی خاصی است و ترکیب به خصوصی از مفروضات هستی شناختی و معرفت شناختی را در بر می گیرد. این استراتژی ها دیدگاهی به واقعیت اجتماعی و مجموعه مراحلی برای ساختن معرفت درباره ی بخشی از واقعیت اجتماعی ارائه می دهند. پژوهشگران باید یک یا چند استراتژی پژوهشی را برگزینند تا بتوانند به پرسش های پژوهش پاسخ دهند . اتخاب استراتژی، یا استراتژی های پژوهش همراه با پرسش های پژوهش تاثیری قاطع بر تصمیمات مربوط به سایر عناصر طرح پژوهش خواهد گذاشت و عمدتا راه و روش انجام تحقیق را رقم خواهد زد.

پیش از معرفی و بحث درباره ی این چهار استراتژی پژوهشی، اولین تمثیل درباره چهار پارادایم عرضه شده است که در حقیقت مقدمه ای برای بحث فلسفی تر درباره ی چهار استراتژی پژوهشی است.

در فصل 5، چهار جنبه از جنبه های دشوارتر و پیچیده تر طراحی و اجرای پژوهش معرفی می شود: نقش مفاهیم، نظریه ها، فرضیه ها و مدل ها. دیدگاه های مختلفی درباره ی نقش مفاهیم وجود دارد و به دنبال آنها به بررسی مواد و مصالح تشکیل دهنده ی نظریه پرداخته می شود و سپس به برسی دیدگاه هایی درباره مدل ها در علوم اجتماعی پرداخته می شود.

در دو فصل بعدی، جنبه های فنی تر پژوهش های اجتماعی مورد بحث قرار می گیرند. فصل 6 به منابع و روش های انتخاب داده ها مربوط است: در این فصل انواع و اشکال تولید داده ها در علوم اجتماعی بررسی می شوند و درباره متن و زمینه های کوناگونی بحث می شود که می توان داده ها را از آنها بدست آورد. در این فصل فنون مورد استفاده برای انتخاب داده ها، بخصوص روش های نمونه گیری، مقایسه می شوند و در پایان مروری انتقادی درباره نقش مطالعات موردی شده است.

روش های گردآوری، فروکاستن و تجزیه و تحلیل داده ها در فصل 7 خواهد آمد. این فصل با بحثی درباره نقش مهمی که زمانبندی گردآوری داده ها در تعیین ماهیت طرح پژوهش داراست، آغاز می شود. بسیاری از مباحث مربوط به طرح پژوهش منحصرا به این عنصر و رابطه آن با روش های آزمایشی مربوط می شوند. در این فصل زمان بندی در ارتباط با گردآوری داده ها مطرح می شود، تصمیم گیری های مربوط به این امر با توجه به شکل پرسش های خاص هر پژوهش تعیین می شود. قسمت اعظم این فصل به تمایز میان روش های کمی و کیفی مربوط است. در این فصل نقدی بر کاربست این دو مفهوم وجود دارد که علیه کاربرد فعلی آنها در متن استراتژی ها با رهیافت های پژوهشی استدلال می کند و طرفدار محدود کردن کاربرد آنها به موارد متضاد در سنخ شناسی روش ها، پژوهشگران و داده هاست. این فصل به بحث درباره فنون یا روش های عملی مورد استفاده در پژوهش علوم اجتماعی نمی پردازد، در عوض متوجه پیوندهای میان استراتژی های پژوهشی و روش های تحقیق است. استدلال اصلی این است که استراتژی های پژوهشی متضمن مفروضات هستی شناختی اند اما روش های تحقیق چنین الزاماتی ندارند. به بیانی دیگر، دست کم برخی روش ها را می توان در استراتژی های پژوهشی مختلف، و بنابراین با مفروضات هستی شناختی مختلف به کار گرفت. دومین بحث درباره ی تمثیل چهار پارادایم مجالی برای مرور انتقادی کاربرد مثلث بندی در پژوهش اجتماعی و ترکیب های درست و نادرست استراتژی ها و روش های تحقیق، فراهم می آورد.

در فصل آخر چهار نمونه از طرح های پژوهشی درباره ی مجموعه ای از عناوین پژوهشی مرتبط ارائه می شود. هدف از این طرح ها نشان دادن این نکته است که چگونه تصمیم گیری های فردی درباره ی هر یک از عناصر اصلی طرح پژوهش را می توان در یک قالب منسجم جای داد. هر چند که می توان از این طرح های نمونه به عنوان مدل استفاده کرد اما قصد اصلی از معرفی آنها نیست، بلکه به کمک آنها می توان تمام مطالبی را که در کتاب آمده است را مرور کردو برخی از شیوه های پژوهش را به طور ملموس نشان داد.

ارزیابی کتاب:

این کتاب از انسجام مناسبی برخوردار است، ترتیب چینش فصول مناسب است، به زبانی ساده و گیرا نوشته شده است، خواندن آن کمک می کند تا قبل از اقدام به پژوهش طرح مناسبی از آن داشته باشند، این کتاب به ارائه چهار استراتژی تحقیقی پرداخته است و در کنار شرح آنها از عیب ها و مزایای هر یک نیز صحبت می کند. از دیگر نکات مثبت کتاب ارائه تعاریفی از مفاهیم است که به روشن شدن بسیاری از مطالب کمک می کند. از دیگر نکات مثبت کتاب این است که در انتهای کتاب طرح های تحقیقاتی را فراهم کرده و خود عملا تک تک مراحل را به طور کامل شرح می دهد که آوردن چنین مثال هایی می تواند در فهم استراتژی ها بسیار کار ساز باشد.

معرفی کتاب «روانکاوی فرهنگ عامه»

اینان — Tue, 1 Mar 2011 10:00:27 GMT

کتاب روانکاوی فرهنگ عامه با عنوان فرعی نظم و ترتیب و نشاط اثری است از بری ریچاردز، ترجمهی حسین پاینده، این کتاب در سال ۱۳۸۸ توسط نشر ثالث چاپ شده است.

این کتاب کاوشی روانکاوانه دربارهی برخی از گیراترین و پر طرفدارترین جنبه های فرهنگ عامه است. تب تقریبا فراگیر فوتبال که در مواقع برگزاری مسابقات تیمهای ملی و بویژه در رقابتهای جام جهانی گهگاه باعث وقفهی کامل در روند امور زندگی و خیره شدن چشمان انبوه مردم از همهی گروههای اجتماعی به صفحهی تلویزیون میشود ، ولع خرید که گهگاه ابعادی جنون آسا به خود میگیرد و آشکارا به میل مقاومت ناپذیر «خرید برای خرید» و نه خرید برای رفع نیاز تبدیل میشود، میل شبه شهوانی و سرکوب ناشدنی به برخورداری از اتومبیل و در واقع برخورداری از آن جایگاه اجتماعی خاصی که هر اتومبیل معینی به دارندهی خود میبخشد(جایگاهی که اهمیت آن را در جامعهی خود ما از آنجا میتوان به راحتی دریافت که سرنوشت بسیاری از وصلتهای خانوادگی امروز با معیار برخورداری یا عدم برخورداری از اتومبیلجدید رقم میخورد) و تاثیر موسیقی پاپ و جاز در نسل جوان و شیفتگی وصف ناپذیر آنان به خوانندگان این موسیقی و ... همگی در کتاب حاضر از منظری روانکاوانه مورد بررسی قرار گرفته اند.

این کتاب از سه بخش تشکیل شده است که بخش اول به بحث نظری در خصوص روش انجام دادن تحقیقات روانکاوانه دربارهی فرهنگ عامه اختصاص دارد و برای کسانیکه مایلاند این شیوه را در بررسی فرهنگ جامعهی خود اعمال کنند،میتواند راهنما و معرف منابع موجود در این زمینه باشد.

بخش دوم به بررسی موردی که پیشتر در موردشان ذکر شد میپردازد، نمونههای تحلیلی روانکاوانهی فرهنگی در این بخش حکم الگو و سرمشق برای تامل و باریک اندیشی در آن، جلوههایی از فرهنگ را دارد که چه بسا در بدو امر کم اهمیت تر از موضوعات اساسی فرهنگ به نظر میآیند.

سرانجام بخش سوم کتاب که به موضوع اخلاق و فروپاشی قید و بندهای اخلاقی در حوزهی پسامدرن میپردازد. وضعیت خانواده، مشارکت در امور خیریه با حمایت مالی مستمندان و... از جمله موضوعاتی هستند که نویسنده با بررسی آنها میکوشد آن دیدگاهی را که قائل به بیمار بودن جامعهی معاصر و اضمحلال تمام عیار التزامهای اخلاقی انسان زمانهی ما است را ردکند.