جامعه و جامعه شناسی - معرفی کتاب

بررسی کتاب «مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران

اینان — Sat, 14 May 2011 11:31:17 GMT

نوشته ی زیر شرحی است مختصر از وضعیت ایران در دوران صفویه – قاجاریه و همچنین مشروطیت

زمانیکه با خود می اندیشیم که چرا غرب پیش رفت و شرق عقب ماند علت را ناشی از مداخله ی غرب در امور کشورمان می دا نیم . لذا اساس نظریه ی وابستگی که حول دو محور مرکز وپیرامون است تا حدودی چنین می پندارد که عامل عقب ماندگی پیرامون ناشی از استثمار و استعمار مرکز است. غافل از اینکه به عوامل و ریشه های درونی عقب ماندگی خود چنداد توجهی داشته باشیم.

از طرفی می توان وضعیت ایران را در رابطه با نظام جهانی و نتایج حاصل از آن را مورد بررسی قرار داد.

در ابتدا خلاصه ای از هریک از سلسله ها مطرح می کنیم..

سلسله طویل العمر صفوی ابتدا توسط شیخ صفی الدین اردبیلی در شهر اردبیل پایه گذاشته شد. هوادارنش از میان قبایل ترکمان ساکن فلات آناتولی بودند.در سلسله ی صفویه قزلباشها اهمیت فوق العاده ای داشتند.بخصوص در زمان شیخ جنید و فرزندش شیخ حیدر. او قبایل را به دو دسته ی قرا قویونلو ها وآاق قویونلوها تقسیم می کند حکومت همینطور دست به دست از شاه تهماسب به فرزندش شاه اسماعیل می رسد که سیاست خارجیش تدافعی بود.پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد تا از هجوم دو لت عثمانی دور باشد. بالاخره نوبت به شاه عباس قدرتمند رسید. او ابتدا اختلافات داخلی و خارجی را حل کردو میان قزلباشها وفارسها موازنه ایجاد کرد ،پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرد لذا از این طریق تماسها و ارتباطات سیاسی و بازر گانی با اروپا در زمان حکومت شاه عباس بیشتر شد و به راحتی با کشور های اروپایی رابطه ی بازر گانی و تجاری داشت. از طرفی مذهب شیعه را در ایران رسمی کرد در این زمان دولت صفوی را سه نهاد تشکیل می داد 1دستگاه دیوان مرکزی 2 حکومت ایالتها 3 ارتش

تراز خالص درآمد و هزینه سالانه مثبت و برابر 160هزار تومان بود که معادل 500 هزار پوند استرلینگ در سده ی هفدهم می شده است.

از مهمترین عواملی که در هریک از دوران به وضوح به چشم می خورد نقش مربوط به زنان در امر اقتصاد کشور است . زنان بی حجاب و بیشتر به تهیه ی غذا و بافندگی می پرداختند . در زمان شاه عباس سه بخش دهقانی – شهری و عشایری هم شکل گرفت.در بخش شهری می توان بیش از 30 کارگاه بزرگ تولیدی سلطنتی را نام برد. در زمان او سعی میشد تا دین و سیاست را از هم جدا نگه دارند . از طرفی بیدادگری حق مطلق پادشاهان بود. هر چند از سده ی 16تا 18کشمکش های درون گروهی و نفوذ حرمسرا ها بخصوص در چهار شاه اخر صفوی افزایش یافت این عوامل به عمراه سنگینی مالیات و بحران اقتصادی تورم و کسری تراز بازرگانی عوامل سقوط این دوران زا فراهم نمود.

همانطور که گفتیم ایران در زمان شاه عباس با کشور های اروپایی رابطه ی راحتی را برقرار کرد که از جمله ی آنها کمپانی هند شرقی و انگلیس بود از طرفی انگلیس از کرک بز کرمان جهت کلاه و دکمه استفاده می کرد. سرانجام در 17 دسته از کشورهای پر اهمیت با ایران تماس برقرار کردند مثل روسیه ،.هند بخصوص پس از خارج شدن پرتغال از خلیج فارس رابطه ی بازرگانی و تجاری خوبی را برقرار کرد. پس ایران در سده ی 17هیچ نوع وابستگی با غرب نداشت اما حضور ایران در عرصه ی اقتصاد جهانی شروعی برای انحطاط ایران بود.

اما ایل پر جمعیت قاجار توسط آقا محمد خان ایجاد گردید . در این زمان تحول ایران تحولی وابسته بود چون از خارج شکل می گرفت بخصوص جنگ های ناپلئونی موجب شد تا انگلیس و فرانسه بیش از پیش در امور ایران مداخله کنند در دهه 1850انگلیس بزرگترین طرف تجاری ایران بود و 50درصد بیشترصادرات و بیش از 50 درصد واردات ایران را در دست داد.

در سال 1251شاه امتیاز احداث راه اهن – زهکشی و ابیاری را در ازای گرفتن 40هزار پوند استرلینگ به رویتر واگذار کرده بود. همچنین امتیاز توتون و تنباکو را هم به یک شرکت انگلیسی سپرده بود .

روسیه هم بعد از سال 1229بر تفوق تجاری و سیاسی خود در ایران افزود بطوریکه در اواسط قرن 19واردات از صادرات پیشی گرفت و کسری تراز بازرگانی ایجاد شد . همه ی اینها نشانه های وابستگی ایران بود. ایران از اواخر عصر قاجار بوضوح در تعریف والرشتاین در حاشیه قرار می گیرد چون اجناس مرغوبی تولید نمی کرده است ایران گندم و جو تولید می کرد اما بعدها واردات ارد گندم پیشی می گیرد و حتی صادرات ابریشم هم کاهش پیدا کرد . اگر چه افرادی مثل پل باران و یا فرانک هستند که علت وابستگی را ناشی از طبقات حاکم کشور های توسعه نیافته در زمینه ی استفاده از مازاد موجود برای انباشت مولد در داخل این کشورها می دانند.اما با این وجود نظرات فرانک به گونه ای مکمل با وضعیت ایران بود او در نظریه اش1 )به وجود رابطه بین دو قطب می پرداخت 2 )به دوری و نزدیکی کشورهای اقماری به مرکزی مربوط می دانست )3 به اوضاع درونی دولت های مرکزی باز می گردد.

که تک تک این موارد را میتوان در ایران مشاهده کرد از اختلافات و کشمکش های گروه های مختلف برسر حکومت و ناتوانی حکمرانان و رابطه بین کشور با سایر کشورهای پیشرفته و میزان صادرات و واردات آنها. که کمیت واردات بیش از صادرات شده و بیشتر صادرات مواد اولیه بود و بالاخره بیشتر کشورها از جهت موقعیت استراتژیکی آن به این کشور جذب شده اند. و به خصوص شمال و جنوب را دو کشور قدرتمند روس و انگلیس که آنرا احاطه کردند، همه ی این عوامل زمینه وابستگی ایران را به غرب تا حدودی فراهم می کرد.

لذا درگیری فزاینده غرب در سال 1213 پیش زمینه ی کاهش دامنه ی عمل قاجاریه و نخستین مرحله ی وابستگی بود. کم کم نوبت به مشروطیت می رسد. زمانیکه ماجرای اعطای امتیاز توتون و تنباکو به انگلیس اتفاق افتاد سیدجما الدین اسدآبادی به مخالفت برخاست، بهبهانی هم احتمالا از شاه رشوه دریافت کرد و با اقدام میرزا حسن شیرازی به مخالفت برخاست تا انجا که پیش مردم قلیان کشید. در دوره مظفرالدین شاه هم اتفاقاتی افتاد تحصن در حرم عبدالعظیم با روی کار آمدن نوژ بلژیکی و ....

درخواست تحصن کنندگان هم مبنی بر کناره گیری عین الدوله و تشکیل مجلس شورای ملی بود و....

بعد از او که فرزندش محمدعلی شاه قرار گرفت انقلاب بیش از همه دستاورد پیشه وران و روشنفکران بود که با دربار، قدرت های خارجی و زمینداران مبارزه کردند. زنان هم در انقلاب نقش بسیار مهمی حتی در جنگ ها داشتند.

در این زمان هم شیخ فضل ا... نوری دم از مشروطه مشروعه میزد، او می گفت مشروطه را قبول ندارم مگر اینکه مورد توافق اسلام و شرع باشد. آخرین رشته نهادهایی هم که در ایران شکل گرفتند یکسری حزب های سیاسی بود. بطوریکه مجلس اول به تدریج به جناح های سلطنت طلب، میانه رو و ترقیخواه تقسیم شد.

تحولات ایدئولوژیک در انقلاب مشروطیت هم به دو شکل دینی و غیردینی نمود پیدا کرد.

سرانجام انقلاب مشروطیت به شکست انجامید چون بر اثر جابجایی سریع ائتلاف ها و فشار و مداخله ی خارجی در داخل کشور بی ثباتی حکمفرما شده بود. دودمان پهلوی کم کم در سال 1304 توسط رضا خان جایگزین قاجار شده بود. در این زمان صفحات شمالی ایران در دست روس ها و صفحات جنوبی در دست انگلیسی ها بود روسیه نفوذ بسیاری بر کابینه گذاشته بود و تجارت خود را با ایران افزایش داده بود و در نتیجه واردات بر صادرت پیشی گرفت با این حال جنبش ها و کو دتا هایی علیه حکومت شکل گرفت که از جمله ی آنها می توان به نهضت جنگل که توسط میرزا کوچک خان بود را نام برد.

در این زمان ایالات متحده ی آمریکا به تقویت روابط اقتصادی و سیاسی با ایران ادامه داد و

به دنبال کسب امتیازات نفت در صفحات شمالی ایران بود . در این زمان رضاخان تنها به فکر استقرار خود بود لذا به این خاطر بیشتر به تقویت ارتش پرداخت و چه بسا بودجه های هنگفتی را هم صرف آن نمود.اگرچه رضاخان سعی می کرد همواره حقوق ایران را از کشورهای بیگانه بگیرد اما با این حال خود دست نشانده ی آنها و وسیله ی نفوذ آنها و مداخله ی آنها در امور ایران بود که او نیز می توان گفت به گونه ای زمینه های وابستگی ایران را ایجاد کرد.

پس به گونه ای در عصر مشروطیت هم می توان از نظریه وابستگی صحبت کرد که در اثر اقدامات و کودتا ها اختلافات و بی کفایتی پادشاهان اساسا زمام ما در دست آنها قرار گرفت از طرفی کشورهای توسعه یافته ای مثل انگلیس معمولا سعی داشتند مواد اولیه ایران را از طریق به حکومت رساندن حاکمان در ایران از به کشور خود وارد کنند و از سویی به لحاظ موقعیت خوب استراتژیکی اغلب کشورها حتی در این دوره ایالت متحده هم افزوده شد.

معرفی و نقد کتاب طراحی پژوهشهای اجتماعی

اینان — Thu, 3 Mar 2011 01:01:35 GMT

کتاب طراحی پژوهشهای اجتماعی ، اثری است از نورمن بلیکی، ترجمه حسن چاوشیان، نشرنی، سال 1384

پژوهش اجتماعی سه مرحله اصلی دارد: برنامه ریزی، اجرا و گزارش. در برخی از انواع پژوهش، این سه مرحله از هم جدا نیستند و از همین ترتیب پیروی می کنند. در سایر انواع پژوهش ممکن است این سه مرحله در هم بیامیزند. این کتاب درباره مرحله اول یعنی درباره طراحی پژوهش اجتماعی است نه درباره ی جزئیات اجرای آن.مسلما در برنامه ریزی باید پیش بینی شود که پژوهش چگونه انجام خواهد گرفت و شناخت زیر و بم های روش های تحقیق در مرحله برنامه ریزی ضروری است تا بتوان تصمیم های خوبی اتخاذ کرد.

برنامه ریزی در همهی انواع پژوهش های اجتماعی نقش حیاتی دارد.نداشتن برنامه به معنای پذیرش خطر از دست دادن کنترل پروژه، و ناکامی در اتمام موفقیت آمیز آن است. این واقعیت که در برخی از انواع پژوهش تصمیم های مربوط به برنامه ریزی باید در جریان پژوهش گرفته شوند، نمی تواند عذر و بهانه ای برای طفره رفتن از برنامه ریزی دقیق در آغاز پژوهش باشد، با این حال ممکن است برای برنامه ریزی نیازمند پژوهش مقدماتی یا اکتشافی باشیم تا اطلاعات لازم برای تصمیم گیری مربوط به طرح پژوهش بدست آید.

در نگارش این کتاب از 2 اصل زیر بنایی بهره گرفته شده است. اولی عبارت است از آشناساختن گام به گام خواننده با اندیشه ها و مفاهیم جدید به سمتی که این ایده های جدید مرحله به مرحله جلوتر برده میشوند. اصل دوم عبارت است از بازنگری یک اندیشه یا فعالیت از دیدگاه های مختلف، یا از دیدگاه مضامین مختلف.

این کتاب عناصر اصلی مورد نیاز برای تهیه یک طرح پژوهش را مرور و تشریح می کند. کانون توجه کتاب را تصمیم گیری های حیاتی درباره ی هر عنصر و نیز انتخاب های ممکن، تشکیل می دهد.این مسیر از میان مباحث مرسوم و نامرسوم عبور می کند.

فصل 1 الزامات طرح پژوهش و نیز پیشنهاد پژوهش را مطرح می سازد. تفاوت میان این دو برحسب هدف و مخاطبان آنها مشخص می شود. بطور خلاصه ، یک طرح پژوهش عمدتا مورد استفاده ی محقق و یا همکاران او قرار می گیرد، در حالیکه پیشنهاد پژوهش برای کسب تایید و تصویب استفاده محقق و یا همکاران او قرار می گیرد، در حالیکه پیشنهاد پژوهش برای کسب تایید و تصویب دانشگاهی برای یک پروژه ی تحقیقاتی یا تامین هزینه های تحقیق مورد استفاده قرار می گیرد. در سایر فصول کتاب به جزئیات مربوط به عناصر یک طرح پژوهش، گزینه های موجود و چگونگی انتخاب از میان آنها پرداخته ام.

فصل 2 با مرور دیدگاه های مرسوم درباره طراحی تحقیق در علوم اجتماعی، و انواع طرح هایی که معمولا مورد بحث قرار می گیرند، آغاز می شود. سپس دیدگاه بدیلی معرفی می شود که به تشریع الزامات بنیادی و هشت عنصر اصلی می پردازد. نتیجه ی این دیدگاه آن است که تنوع گسترده ای از طرح های ممکن پژوهش وجود دارد و نه فقط چند طرح محدود.این تنوع حاصل دامنه ای از ترکیب های ممکن انتخاب هایی است که می توان در مورد هر عنصر اصلی به عمل آورد. به دنبال آن بحثی درباره ی چگونگی آغاز یک طرح پژوهش با فرمول بندی عنوان و بیان مسئله پژوهش می آید.

فصل3 با بحثی درباره ی ماهیت، نقش و پروراندن پرسش های پژوهش آغاز می شود. به دنبال آن به تشریح اهداف پژوهش و رابطه پرسش ها و اهداف، فرضیه ها و مرور ادبیات پرداخته می شود، همچنین بقیه کتاب بر پایه هایی استوار است که در این فصل پی ریزی می شوند.

فصل 4 به معرفی اجمالی چهار استراتژی پژوهشی موجود برای پیشبرد دانش در علوم اجتماعی اختصاص دارد. استراتژی های پژوهشی روش های بدیلی برای پاسخگویی به پرسش های پژوهش ارائه می دهند. هر یک از این استراتژی ها مستلزم منطق تحقیقاتی خاصی است و ترکیب به خصوصی از مفروضات هستی شناختی و معرفت شناختی را در بر می گیرد. این استراتژی ها دیدگاهی به واقعیت اجتماعی و مجموعه مراحلی برای ساختن معرفت درباره ی بخشی از واقعیت اجتماعی ارائه می دهند. پژوهشگران باید یک یا چند استراتژی پژوهشی را برگزینند تا بتوانند به پرسش های پژوهش پاسخ دهند . اتخاب استراتژی، یا استراتژی های پژوهش همراه با پرسش های پژوهش تاثیری قاطع بر تصمیمات مربوط به سایر عناصر طرح پژوهش خواهد گذاشت و عمدتا راه و روش انجام تحقیق را رقم خواهد زد.

پیش از معرفی و بحث درباره ی این چهار استراتژی پژوهشی، اولین تمثیل درباره چهار پارادایم عرضه شده است که در حقیقت مقدمه ای برای بحث فلسفی تر درباره ی چهار استراتژی پژوهشی است.

در فصل 5، چهار جنبه از جنبه های دشوارتر و پیچیده تر طراحی و اجرای پژوهش معرفی می شود: نقش مفاهیم، نظریه ها، فرضیه ها و مدل ها. دیدگاه های مختلفی درباره ی نقش مفاهیم وجود دارد و به دنبال آنها به بررسی مواد و مصالح تشکیل دهنده ی نظریه پرداخته می شود و سپس به برسی دیدگاه هایی درباره مدل ها در علوم اجتماعی پرداخته می شود.

در دو فصل بعدی، جنبه های فنی تر پژوهش های اجتماعی مورد بحث قرار می گیرند. فصل 6 به منابع و روش های انتخاب داده ها مربوط است: در این فصل انواع و اشکال تولید داده ها در علوم اجتماعی بررسی می شوند و درباره متن و زمینه های کوناگونی بحث می شود که می توان داده ها را از آنها بدست آورد. در این فصل فنون مورد استفاده برای انتخاب داده ها، بخصوص روش های نمونه گیری، مقایسه می شوند و در پایان مروری انتقادی درباره نقش مطالعات موردی شده است.

روش های گردآوری، فروکاستن و تجزیه و تحلیل داده ها در فصل 7 خواهد آمد. این فصل با بحثی درباره نقش مهمی که زمانبندی گردآوری داده ها در تعیین ماهیت طرح پژوهش داراست، آغاز می شود. بسیاری از مباحث مربوط به طرح پژوهش منحصرا به این عنصر و رابطه آن با روش های آزمایشی مربوط می شوند. در این فصل زمان بندی در ارتباط با گردآوری داده ها مطرح می شود، تصمیم گیری های مربوط به این امر با توجه به شکل پرسش های خاص هر پژوهش تعیین می شود. قسمت اعظم این فصل به تمایز میان روش های کمی و کیفی مربوط است. در این فصل نقدی بر کاربست این دو مفهوم وجود دارد که علیه کاربرد فعلی آنها در متن استراتژی ها با رهیافت های پژوهشی استدلال می کند و طرفدار محدود کردن کاربرد آنها به موارد متضاد در سنخ شناسی روش ها، پژوهشگران و داده هاست. این فصل به بحث درباره فنون یا روش های عملی مورد استفاده در پژوهش علوم اجتماعی نمی پردازد، در عوض متوجه پیوندهای میان استراتژی های پژوهشی و روش های تحقیق است. استدلال اصلی این است که استراتژی های پژوهشی متضمن مفروضات هستی شناختی اند اما روش های تحقیق چنین الزاماتی ندارند. به بیانی دیگر، دست کم برخی روش ها را می توان در استراتژی های پژوهشی مختلف، و بنابراین با مفروضات هستی شناختی مختلف به کار گرفت. دومین بحث درباره ی تمثیل چهار پارادایم مجالی برای مرور انتقادی کاربرد مثلث بندی در پژوهش اجتماعی و ترکیب های درست و نادرست استراتژی ها و روش های تحقیق، فراهم می آورد.

در فصل آخر چهار نمونه از طرح های پژوهشی درباره ی مجموعه ای از عناوین پژوهشی مرتبط ارائه می شود. هدف از این طرح ها نشان دادن این نکته است که چگونه تصمیم گیری های فردی درباره ی هر یک از عناصر اصلی طرح پژوهش را می توان در یک قالب منسجم جای داد. هر چند که می توان از این طرح های نمونه به عنوان مدل استفاده کرد اما قصد اصلی از معرفی آنها نیست، بلکه به کمک آنها می توان تمام مطالبی را که در کتاب آمده است را مرور کردو برخی از شیوه های پژوهش را به طور ملموس نشان داد.

ارزیابی کتاب:

این کتاب از انسجام مناسبی برخوردار است، ترتیب چینش فصول مناسب است، به زبانی ساده و گیرا نوشته شده است، خواندن آن کمک می کند تا قبل از اقدام به پژوهش طرح مناسبی از آن داشته باشند، این کتاب به ارائه چهار استراتژی تحقیقی پرداخته است و در کنار شرح آنها از عیب ها و مزایای هر یک نیز صحبت می کند. از دیگر نکات مثبت کتاب ارائه تعاریفی از مفاهیم است که به روشن شدن بسیاری از مطالب کمک می کند. از دیگر نکات مثبت کتاب این است که در انتهای کتاب طرح های تحقیقاتی را فراهم کرده و خود عملا تک تک مراحل را به طور کامل شرح می دهد که آوردن چنین مثال هایی می تواند در فهم استراتژی ها بسیار کار ساز باشد.

معرفی کتاب «روانکاوی فرهنگ عامه»

اینان — Tue, 1 Mar 2011 10:00:27 GMT

کتاب روانکاوی فرهنگ عامه با عنوان فرعی نظم و ترتیب و نشاط اثری است از بری ریچاردز، ترجمهی حسین پاینده، این کتاب در سال ۱۳۸۸ توسط نشر ثالث چاپ شده است.

این کتاب کاوشی روانکاوانه دربارهی برخی از گیراترین و پر طرفدارترین جنبه های فرهنگ عامه است. تب تقریبا فراگیر فوتبال که در مواقع برگزاری مسابقات تیمهای ملی و بویژه در رقابتهای جام جهانی گهگاه باعث وقفهی کامل در روند امور زندگی و خیره شدن چشمان انبوه مردم از همهی گروههای اجتماعی به صفحهی تلویزیون میشود ، ولع خرید که گهگاه ابعادی جنون آسا به خود میگیرد و آشکارا به میل مقاومت ناپذیر «خرید برای خرید» و نه خرید برای رفع نیاز تبدیل میشود، میل شبه شهوانی و سرکوب ناشدنی به برخورداری از اتومبیل و در واقع برخورداری از آن جایگاه اجتماعی خاصی که هر اتومبیل معینی به دارندهی خود میبخشد(جایگاهی که اهمیت آن را در جامعهی خود ما از آنجا میتوان به راحتی دریافت که سرنوشت بسیاری از وصلتهای خانوادگی امروز با معیار برخورداری یا عدم برخورداری از اتومبیلجدید رقم میخورد) و تاثیر موسیقی پاپ و جاز در نسل جوان و شیفتگی وصف ناپذیر آنان به خوانندگان این موسیقی و ... همگی در کتاب حاضر از منظری روانکاوانه مورد بررسی قرار گرفته اند.

این کتاب از سه بخش تشکیل شده است که بخش اول به بحث نظری در خصوص روش انجام دادن تحقیقات روانکاوانه دربارهی فرهنگ عامه اختصاص دارد و برای کسانیکه مایلاند این شیوه را در بررسی فرهنگ جامعهی خود اعمال کنند،میتواند راهنما و معرف منابع موجود در این زمینه باشد.

بخش دوم به بررسی موردی که پیشتر در موردشان ذکر شد میپردازد، نمونههای تحلیلی روانکاوانهی فرهنگی در این بخش حکم الگو و سرمشق برای تامل و باریک اندیشی در آن، جلوههایی از فرهنگ را دارد که چه بسا در بدو امر کم اهمیت تر از موضوعات اساسی فرهنگ به نظر میآیند.

سرانجام بخش سوم کتاب که به موضوع اخلاق و فروپاشی قید و بندهای اخلاقی در حوزهی پسامدرن میپردازد. وضعیت خانواده، مشارکت در امور خیریه با حمایت مالی مستمندان و... از جمله موضوعاتی هستند که نویسنده با بررسی آنها میکوشد آن دیدگاهی را که قائل به بیمار بودن جامعهی معاصر و اضمحلال تمام عیار التزامهای اخلاقی انسان زمانهی ما است را ردکند.

جامعه و جامعه شناسی - معرفی کتاب

بررسی کتاب «مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران

معرفی و نقد کتاب طراحی پژوهش­های اجتماعی

معرفی کتاب «روانکاوی فرهنگ عامه»

معرفی و نقد کتاب طراحی پژوهشهای اجتماعی